Emalar Yéziqi Toghrisida
Aptori: Anwar Ahmad
Til insanlarning alaqilishish, pikir almashturush, öz- ara chüshenche hasil qilishidiki waste bolup, insaniyet jem´iyitining tereqqiyatigha egiship, éghiz tilidin tedriji halda yéziq tili peyda bolghan. Yéziqning peyda bolushi bilen insanlar zor tereqqiyatlargha érishti. Jem´iyetning tereqqiyati, jem´iyet ezalirining jem´iyettiki ornini yuquri kötürüsh bilen bir waqitta her xil ademlerning jem´iyette oxshash, barawer imtiyazgha ige bolushini teqezza qildi.
Mundaqche qilip éytqanda béjirim ademler bilen melum jehette méyip ademlerning yéziq bilen ortaq alaqilishish, méyip ademlermu yéziq bilen öz- ara alaqilishish we piker almashturush éhtiyaji tughuldi. Bu xil ehwal tereqqiy qilghan döletlerde baldur bashlanghan bolsa, tereqqiy qilmighan döletlerde kéyinrek bashlinip, insanlarning yéziqi normal yéziq we emalar yéziqidin ibaret ikki xil yéziqni shekillendürdi. Shuning bilen bir waqitta, chiray ipadisi we qol isharitidin shekillen´gen ghas- gachilar tilimu barliqqa keldi. Buning bilen emalarmu jem´iyetning normal ezalirigha oxshash, öz- ara alaqilishish, normal ma´arip terbiyesi élish, jem´iyette özige xas haldiki xizmet bilen shughullinish pursitige érishti.
Fransiyelik Louis Braille (https://www.britannica.com/biography/Louis-Braille) 1825 – yili 16 yéshida, tunji emalar yéziqini ijad qilip emalarni, yéziq bilen yézish- oqush, alaqe qilish imkaniyitige érishtürdi. Emalar yéziqi, 6 chékit, 64 shekildin terkip tapqan élipbe bolup, mushu asasta herqaysi tillarning emalar yéziqi barliqqa keldi. Fransiyelik Louis Braillening sistémiliq, emalar yéziqini ijad qilghanliq ghayet zor töhpisini xatérilesh üchün Fransiye pidagogika akadémiyesi 1850- yili, u ijad qilghan emalar yéziqini resmiy halda emalar yéziqi qilip békitti. Shuningdin bashlap emalar yéziqi, herqaysi tillar boyiche barliqqa kélishke we tereqqi qilishqa ériship, ema kishiler jem´iyette normal kishilerdek yéziq bilen alaqe qilish pursitige érishti.
Dunyadiki tunji emalar mektibi Louis Braillening emalar yéziqini ijad qilishidin xéli burun yeni 1784- yili Parizhda qurulghan. Ikkinchi bolup 1790- yili, En´giliyening Liverpool shehiride qurulghan. 1801- yili Amérikining Massachusetts shitatidiki Boston shehiride üchünchi emalar mektipi quruldi. 1804- yili Awstiriyening Wiyéna shehiri we 1806- yili Gérmaniyening Bérlin sheherliride arqimu- arqa emalar mektipi quruldi.
Nöwette dunya boyiche 43 millondin artuq, körüsh quwwiti ajiz emalar bolup, ularning 90% din köpreki Asiya we Afriqa qit´esidiki namrat döletlerde yashaydu.
Xitay xelq jumhuryitide 1952- yili, Louis Braille emalar yéziqi asasida Xitay emalar yéziqi barliqqa kelgen. 1953- yili, ma´arip ministérliqi uni dölet boyiche omumlashturushni élan qilghan. 1953- yili 12- ayning 3- küni, Xitay xelq jumhuryitidiki tunji emalar parawanliq emalar neshiryati qurulghan. 2018- yili, Xitay xelq jumhuryiti ma´arip ministérliqi, dölet til- yéziq xizmet komitéti bilen dölet méyiplar birleshmisi „til- yéziqni qéliplashturush“ sheklini birlikte élan qilip yolgha qoyghan. Bu emalar yéziqining ilgirkige qarighanda yaxshilan´ghan nusxisi bolsimu emma ilgirikidin chong perqi yoq. Xitay xelq jumhuryitide, Xitay tilidiki emalar yéziqi peyda bolghandin tartip hazirghiche belgilik tereqqiyatqa érishken, emalar jem´iyette belgilik derijide ornini tapqan.
Xitay xelq jumhuryitide texminen 6.7 milyondin köprek ema we 9 milyon etrapida körüsh quwwiti ajiz kishi yashaydighan bolup, buning ichide Uyghurlar qanchilik nisbetni igileydighanliqi toghrisida éniq melumat yoq. Xitay xelq jumhuryitide méyiplar, emalar döletning yéterlik derijidiki köngül bölüshi we qanun jehette qoghdishigha érishelmeydu. Xitay xelq jumhuryitide „az sanliq milletler“ dep atilidighan milletlerning ehwali bolupmu Uyghurlarlarning tesewwur qilghusiz halettiki éghir paji´éde.
1958- yili, Ürümchide tunji ema, gas- gachilar mektipi qurulghan. Bu mektepte oqughuchi qobul qilinip oqush bashlighanliqi bir qisim matériyallarda xatérilen´gen bolsimu uning millet terkibi toghrisida chüshenche bérilmigen.
Xitay hökümitining munasiwetlik organliri, ma´arip tarmaqliri 1980- yillardin bashlap, Uyghur, Mong´ghul, Tibet, Qazaq, Koriye qatarliq 7 milletning emalar yéziqini qollinish, emilileshtürüsh toghrisida birqisim tekshürüsh, éniqlash xizmetlirini élip barghan. Xulaside: hökümetning bashqurushidiki alahide ma´arip boyiche peqet Jilin ölkisidila Koriye milliti üchün emalar mektipi tesis qilin´ghan we Tibetning Lasa shehiride Gérmaniye meblighi, xadimliri bilen échilghan emalar mektipidin bashqa emalar mektipi yoqliqi éniqlanghan. Lasadiki Gérmaniyening iqtisadi we oqutquchiliri bilen échilghan mektepte Én´gliz, Xitay döliti yolgha qoyghan bir tutash Xitay tili shundaqla Gérmaniye tetqiqatchiliri tesis qilghan Tibet yéziqidin ibaret üch xil emalar yéziqida oqutush élip bérilghan.
1983- yili, Xinjiang Uyghur Aptonom Rayonluq milletler ishliri nazariti bilen Xinjiang Uyghur Aptonom Rayonluq milletler til- yéziq xizmiti komitéti, Ürümchi sheherlik emalar, gas- gachilar mektipi bir yürüsh “Uyghur emalar yéziqi layihesi“ ni (deslepki sinaq layihesi) tüzüp chiqqan. Bu layiheni Gülbostan Ghopur xanim, Uyghur tili bilen Én´giliz tili otturisidiki alahidiliklerge asaslinip, Én´giliz emalar yéziqi asasida 32 nuqtidin terkip tapqan Uyghur emalar yéziqi layihesini tüzgen. Bu yéziqni hökümet terep yaki munasiwetlik ma´arip tarmaqliri deslepte, uni testiqlap resmiy yolgha qoyush xizmitini basurup qoyghan. Uyghur emalar yéziqi toghrisida Xinjiang Univérsitéti, Xinjiang Pidagogika Univérsitéti qatarliq orunlardiki oqutquchilar belgilik derijide izdinip tetqiqatlar élip barghan bolsimu hökümetning munasiwetlik siyasetliri seweblik axiri chiqmighan. Bu toghrida izden´genlerdin Xinjiang Pidagogika Univérsitétidin Patem Ahmad xanim qatarliq ziyalilarni misal qilish mümkin.
2003- yili, Xinjiang Uyghur Aptonom Rayonluq ottura, bashlan´ghuch mektep derslik matériyallirini mupettish qilish komitéti, Gülbostan Ghopur xanim teyyarlighan “Uyghur emalar yéziqi sinaq dersliki“ ni testiqlighan we uni Xinjiang ma´arip neshiryatida neshir qildurup, Uyghur emalar yéziqidiki pütün künlük mekteplerde sinaq qilip oqutushni yolgha qoyghan. Bextke qarshi bu türdiki oqutush uzun´gha barmay toxtitilghan. Nöwette Xinjiang Uyghur Aptonom Rayoni boyiche emalar yéziqi ma‘aripida, Xitay tilidiki emalar yéziqi bir tutash yolgha qoyuliwatidu.
2005- yili 11- ayning 15- küni, Ürümchi emalar mektibide tunji qétim emalar yéziqida ishlen´gen Xinjiang xeritisi tonushturulghanliqi yerlik axbarat wastilirida élan qilinghan, emma uning qaysi tildiki emalar yéziqida ishlen´genliki qeyt qilinmighan.
Tibetning Lasa shehiride tesis qilin´ghan emalar mektibi 1998- yili qurulghan. 19 yil xizmet qilghan mektep oqutquchilirining vizisini kéyinki waqitta Xitay hökümiti uzartip bermigen, shuning bilen Gérmaniyelik xadimlar qaytishqa mejbur bolup mektep taqalghan. Mundaqche qilip éytqanda, Xitay hökümiti bundaq bir mektepning dawamlishishigha ruxset qilmighan.
2006 – yili, Xitay döliti boyiche élip bérilghan méyiplarni tekshürüsh netijiside: dölet boyiche 12 milyon 330 ming méyip kishining barliqi (emalar), buning 1 milyon 70 mingining az sanliq milletlerdin bolghanliqi élan qilin´ghan, emma Uyghurlarning sani toghrisida éniq melumat bérilmigen.
1963- yilidin bashlap wetinimizdiki munasiwetlik orunlar, Xitay dölitining siyasitige asasen emalar, meyiplar ma´aripi toghrisida nurghun xizmetlerni ishligen, izden´gen. Emalar ma´aripini „alahide ma´arip“ dep qarap, nurghun tirishchanliqni körsetken bolsimu, Uyghur emalar yéziqi toghrisidiki xizmet bir bashlinip, yene tashlinip qélip netijisi chiqmighan. Kéyinki waqitta, bolupmu 2015- yilidin kéyin bu türdiki xizmet Xitay dölitining Uyghur tilini jem´iyette normal istimaldin qaldurup, assimilyatsiye qilish siyasitining tosqunliqigha uchridi. Bundaq bir siyasiy we ijtima´iy shara´itta Uyghur emalar yéziqining meydan´gha kélip, bu yéziq bilen Uyghur emalarni ma´arip terbiyisidin behrimen qilish mümkin emes.
Bu xil ehwalni nezerge alghan, chel´ellerde yashawatqan tilshunas, ziyalilirimiz, Dunya Uyghur Qurultiyi, Uyghur Akadémiyesi qatarliq teshkilatlirimiz millitimizning bu jehettiki boshliqini toldurush üchün dawamliq izdinip kelgen. Chet´ellerde millitimizdiki ema qérindashlirimizning sani toghrisida éniq statistika bolmisimu, emma Uyghur emalar yéziqini wujutqa chiqirish, éghir xirisqa duch kéliwatqan Uyghur tilini saqlap qélish, shundaqla kélechekte wetinimizde, ema qérindashlirimizning béjirim kishilerdek normal ma´arip terbiyesi körüshi, jem´iyette özining tégishlik orungha érishishi üchün Uyghur emalar yéziqini yoqluqtin barliqqa keltürüsh, ziyalilirimiz we teshkilatlirimiz qilishqa tégishlik muhim xizmet qataridin orun aldi.
Dunyadiki az sanliq milletler emalar yéziqini, dunyada bar bolghan chong tillarning emalar yéziqigha sélishturush arqiliq Uyghur tilini öz ichige alghan 80 din artuq emalar yéziqini ijadiy halda retlep chiqqan Amérikidiki Uniwérsitét oqughuchisi Harris Mowbray (https://harrismowbray.com) ependining tirishchanliqi we bu xizmet üchün teshkillengen Uyghur tetqiqatchilar goruppisining izdinishi bilen, bu xizmetni 2021- yilining bashlirida bashlighan iduq. Guruppidiki mutexesisler we xadimlar Xitay döliti we wetinimizdiki emalar yéziqining barliqqa kélish tarixi, yolgha qoyulush jeryani, shundaqla wetendiki Uyghur emalar yéziqining meydangha kélishidiki tosqunluqlarni etrapliq tekshürüp, analiz qilghandin kéyin, Harris Mowbray ependining ijadiyitidiki Uyghur emalar yéziqini wujutqa chiqirip, xelqimizning bu jehettiki bir boshliqini toldurdi. Biz bu munasiwet bilen Uyghur emalar yéziqining wujutqa chiqishi üchün ejir singdürgen Harris Mowbray ependige we tetqiqat guruppisidiki barliq ezalargha semimiy rehmitimizni bildürimiz.
Harris Mowbray ependi Washington D.C diki Amérika Uniwérsitétining xelqara munasiwet kespide oquwatqan toluq kurs oqughuchisi. U kompiyutérda programma tüzüsh we tilshunasliqqa intayin qiziqidu, hemde özining maharitini ishlitip dunyaning herqaysi jayliridiki ushshaq tillarning tereqqiy qilishigha yardem bérishni xalaydu. Hazir u yerlik Amérikiliqlardin bolghan Osaj milliti bilen hemkarliship, kompiyotér téxnikisidin paydilinip, Osaj millitining yoqilish girdabigha bérip qalghan tilini saqlap qélishqa yardem qiliwatidu. 2021- yilining béshidin bashlap, Harris musteqil halda emalar yéziqi bolmighan tillarning emalar yéziqini berpa qilish we tereqqiy qildurush üchün xizmet qiliwatidu.
Eskertish: Bizning Xitay döliti we munasiwetlik organlar, wetinimizdiki ma´arip tarmaqliri yaki emalar yéziqi, emalar ma´aripigha munasiwetlik organlar bilen biwaste alaqe qilip, bu jehette éniq bir uchurgha érishish imkaniyitimiz bolmidi. Munasiwetlik orunlargha urghan téléfonlirimiz, yazghan élxetlirimiz jawapsiz qaldi. Bu maqale mushundaq bir qiyin shara´itta emalar yéziqining Xitay döliti shundaqla wetinimizde barliqqa kélishi, uning jeryani, nöwettiki ehwali toghrisida, Xitay döletlik milletler xizmiti komitéti, ma´arip ministirliqi, ma´arip komitéti, alahide ma´arip tarmaqliri, Xitay ijtima´iy penler akadémiyesi, Xinjiang ijtima´iy penler akadémiyesi, herqaysi nopuzluq univérsitétlarning emalar yéziqi toghrisida élan qilghan höjjetliri, ilmiy maqaliliri, tekshürüsh dokilatliri, Xitay dölitining munasiwetlik organlirining Xitay téritoriyesi boyiche élip barghan emalar toghrisidiki statiska dokilatlirini tor betlerdin izdesh arqiliq, pakitlarni asas qilghan asasta yézildi.
2021- yili 12- ayning 23- küni, Gérmaniye
Paydilan´ghan menbe´eler:
http://ericdata.com/tw/detail.aspx?no=236299
https://www.docin.com/p-578679560.html?docfrom=rrela
https://sonderpaedagoge.quibbling.de/geschichte
https://www1.wdr.de/stichtag/stichtag2198.html
https://www.cbm.de/behinderung-und-sprache/blindenschrift-braille.html
https://www.br.de/wissen/braille-blindenschrift-brailleschrift-100.html
https://alleantworten.de/wann-wurde-blindenschrift-erfunden
http://www.coozhi.com/shenghuojiaju/shenghuochangshi/144933.html
http://ericdata.com/tw/detail.aspx?no=236299
https://wenku.baidu.com/view/191ab4adaf02de80d4d8d15abe23482fb5da021c.html
http://www.chinatoday.com.cn/ctgerman/soziales/txt/2011-06/09/content_365997.htm