Xitay dölitining nöwettiki kirizisi
Aptori: Anwar Ahmad
Bu nöwet xitay dölitide yüz bériwatqan tok yétishmeslik, ishlepchiqirishning toxtap qélishi, xitay dölitinila emes belki dunyaningmu diqqitini qozghawatqan bir mesile boliwatidu.
Xitay dölitidiki tok yétishmeslik rayon da´irisining chongluqi 20 ölkige yetrken, tok toxtash waqti uzun bolupmu beijing, shanghai, guangdong, jiangsu, jéjiang qatarliq déngiz yaqisidiki, xitay dölitining asasliq éxisport mehsularlirini ishlepchiqirip, xitay döliti üchün 30% din artuq tashqi piriwot yaritidighan rayonlargha merkezlishishi alhide diqqet qozghimaqta. Xitay hökümet terep, téz arida ehwalning yaxshilinidighinini tekitlep keliwatqan bolsimu emma uning emili qedemlirining körülmesliki xitay dölitining ijtima´iy jemiyitide bir chong dawalghushtin dérek bermekte. Paychek baziridiki 60 yéqin ishlepchiqirish shirketlirimu ishtin toxtighan. Tok teminlesh toghrisida hazirgha qeder éniq waqit dejwili élan qilghini yoq.
Bu ehwal xitay dölitining éqtisadigha éghir zerbe bolupla qalmay yene öz nöwitide merkizi hökümetkimu eghir xiris élip kéliwatqanliqi ashkarilanmaqta.
Xitay merkizi hökümet terep bulghunushni tézgilesh, serpiyatni töwenlitish digendek seweplerni körsetken bolsa yerlik hökümet da´irliri kömurning kemchillikini bahane qilip kösetken. Bir qisim orunlar awstraliyeni éqtisadiy jehettin jazalap, ularning kömürini sétiwélishni bayqot qilghanliqtin bu xil aqiwetke qalduq digen sewepni körsetken. Yighinchaqlighanda xitay dölitidek kommunist déktatorluqidiki höküm süridighan jem´iyette oxshimighan awazning birla waqitta otturigha chiqishi, mesilining intayin éghirliqidin bésharet béridu.
Xitay hökümiti adette awstraliyedin import qilghan kümürning süpiti intayin yaxshi bolghachqa uni alyomin, pölat tawlashqa ishlitidiken. Ot éléktér istasilirigha özide ishlepchiqirilghan kömürni yéqilghu qilidighan bolup uning süpiti nachar, serpiyati yuquri, bulghash derijisi yuquri iken.shundaq bolushigha qarimay xitay dölitide asasliq özliri ishlepchiqarghan kümürge tayinidiken. Yéqinqi mezgildin buyan mal bahasi ösüp, tok ishlepchiqirish ziyan tartishqa qarap yüzlen´gen. Tok ishlepchiqirishta kélip chiqidighan ziyanni merkizi yaki yerk´lik hökümet üstige almighachqa éléktér- énérgiye shirketliri ishlepchiqirishni toxtatqan.
Hökümetning bir qisim axbarat wastiliri, xitay dölitidiki tok bilen temilesh torining éghir böhran´gha duch kélidighanliqi, uning üchün qismen rayonlarda tok bilen teminleshning toxtighanliqini élan qilghan. Xitay döliti dunyadiki eng köp tok ishlepchiqiridighan döletlerning biri. Xitay hökümet terepning, tok bilen temilesh torining éghir böhran´gha duch kélidighanliqini etirap qilishi mesilining addiy emeslikidin dérek béridu.
Mutexesisler bu toghrisida türlük analizlarni qiliwatqan bolup:
1. Xitay döliti belkim tok ishlepchiqirishtiki kona, serpiyati yuquri bolghan usküne, eslihelerni qaldurup yéngisigha almashturush basquchidiki qiyinchiliq.
2. Xitay dölitidiki ghayet chong, sanliq uchur ammirining tok éhtiyaji üchün élip bériliwatqan sinaqlar.
3. Kéler yili ötküzilidighan qishliq olémpék yighinigha qiliniwatqan teyyarliq.
4. Xi jinpingning kélimat toghrisida amérikigha bergen wediside turushi.
Yene bir xil qarash bolup, uningda merkizi höküpmetning nahayiti chong bir pilanni lahiyelewatqanliqi qeyt qilinghan. Bu pilan xitay dölitining éqtisadi, téxnika, herbiy hazirliqi shundaqla amérika bilen riqabetlishishtiki mezmunlargha chétishliq iken.
1. Yengi herbiy qoral siniqi:yerdin nur arqiliq sün´iy hemrani étip chüshürüsh qoral séstimisi siniqi. Bu xil qoral séstimisining tok istimali intayin yuquri bolup, uning bilen 6 saet ichide xitay dölitige qoshna bolghan döletlerning barliq sün´iy hemrasini étip chürüwetkili bolidiken.eger qoshna döletler bilen urush boldi diyilse xitay döliti bu xil qoral séstimisigha tayinip pütünley üstünlükke ige bolalaydiken. Nöwette xitay azatliq armiyesi del bu qoralni sinaq qilish basquchida iken.
2. Urushqa teyyarliq qilish. Nöwette barghanche yiriklishiwatqan amérika- xitay munasiwiti, jenubiy xitay déngizidiki amérika awiyamatkilir, urush paraxotliri otturisida sürkülüsh yüz bérip, urush partlap qalsa quruqluq beribir amérikining bombardiman qilishigha uchraydu.
U chaghda yüz bergüsi shara´itqa xitay puqralirini hazirdin bashlap köndürüsh.
3. Amérikigha zerbe bérish. Amérika terep zakas qilghan towar ishlepchiqirish miqtarini eng töwen sewiyege chüshürüp, ulargha éxport qilishni azaytish. Mushundaq bolghanda amérikida mal yétishmeslik seweplik mal bahasi örleydu, pul paxallighi kélip chiqidu, aqiwette amérika éqtisadiy kiriziske patidu.
Xitay kommunistliri özining bu xil süy´iqest neziriyisi ishqa sélip, amérikini éqtisadiy jehettin chékindürüp, özining dunyagha xoja bolush shum niyitini ishqa ashurush üchün waste tallimaydu digüchilermu az emes.
Yene bir qisim mutexesisler, xitay dölitidiki énérgiye, kan bayliqliri, pul- muamile bashqurushni monopol qiliwalghan bolup, menpe´eti xirishqa uchrighan sabiq kommunist rehberliri xi jinpingni texttin chüshürüsh üchün herket qiliwatidu dep nperez qilishmaqta. Mundaqche qilip éytqanda xitay dölitining sabiq kommunist rehberliridin jiang zimin bilen zéng chinghung kömürkan, pül- muamile sahesini, wén jiabau métal kann bayliqi menbe´elirini,li péng yadro éléktér istansisilirini, jao yunkang néfit sahesini monopol qiliwalghan. Kéyinki waqitta xijinping ularning tesirini tazilash jeryanida ularning zor miqtardiki éqtisadiy menpe´etige xiris élip kelgen bolghachqa, ular axirqi küchini merkezleshtürüp xijinpingni közdin yoqutushqa tirishiwatqanliqini otturigha qoyushmaqta.
Xitay dölet rehbiri xi jinping, 21 aydin buyan chet´elge chiqalmay békiniwaldi, hetta bu nöwetlik 20G dölet rehberliri uchrushishighimu qatnishalmay“ özini namayen qilish“ pursitini qoldin berdi. Yéqinda xitay söda ministérliqi, puqralarning kündilik istimal boyumliri haziriliqi qilishi toghrisida uqturush tarqatqandin kéyin xitay jem´iyitide omumiy yüzluk mal bahasi örlep, naraziliq keypiyati yuquri kötürülüshke bashlidi. Ötken bir yilgha yéqin waqit jeryanida, xi jinping xitay armiyesining 10 din artuq yuquri derijilik hermiy emeldarlirini almashturdi. Bolupmu gherbiy shimal herbiy rayonining herbiy emeldarlirini üch qétim almashturishi. Bu xitay armiyesi ichidiki ziddiyetningmu, hoquqdarlar arisidiki küreshning neqeder keskinlishiwatqanliqini namayen qilidu. Bu xil ehwal xitay kommunist dölitining tarixida körülmigen ehwal. Ötken bir ay ichide xitay dölitining herqaysi jaylirida 10 qétimdin artuq chong partlash hadisiliri yüz bérip, jem´iyette küchlük ghulghula peyda qildi. Xitaydiki corona wirusining yéngi wariyantidin yuqumlinish ehwali, nöwette 16 din artuq ölkige kengeygen.
Xelqarada bolsa amérika, yawropa ittipaqigha eza 32 dölet, xitaydin import qilidighan mallirigha qarita ilgiriki étibar bérish siyasitini 2021- yili 12- ayning 1- künidin bashlap bikar qilidighanliqini élan qildi. Amérika qatarliq gherp döletliri, xitayning kishilik hoquqni depsende qilishi, sherqiytürkistanda érqiy qirghinchiliq élip berishi shuningdek qan- yiringgha bulghan´ghan polat, alyomin mehsulatlirini almasliqni teshebbus qiliwatidu. Xitay dölitining gherptiki chigrisida hindistan bilen bolghan sürkülüshi yene ewjige chiqmaqta. Xitay jenubiy déngiz rayonida amérika yitekchilikidiki birleshme qoshun bilen xitay armiyesi otturisida öz- ara küch körsütüsh dawamlishiwatidu. Xitay dölitining 2022- yilliq béyjing qishliq olémpik tenheriket yighini xelqarada küchlük déplomatik qarshiliqqa uchrimaqta. Yawropa ittipaqi bilen teywen otturisidiki munasiwetning qoyuqlushishi, xitay dölitining xelqaradiki obrazini sundurushtiki yene bir sewep boldi.
Yuqurida otturigha qoyulghan bir qatar sewepler, xijin ping kommunist hakimiyitini ichki- tashqi jehettin halsiratqan bolup, xitay döliti nöwette éghir bir kirizis bashquchida turmaqta.
Muhajirette yashawatqan uyghurlar we teshkilatlar, xitay dölitidiki, xelqaradiki özgürüshlerlerni inchikilik bilen küzütüp, özimizge paydiliq pursetlerlerni qachurup qoymasliq üchün her waqit hushyar turushimiz lazim.
2021- yili 11- aynini 8- küni
Karlsruhe, Gérmaniye
_________________________________
Paydilan´ghan menbe´eler:
https://www.dw.com/de/china-ver%C3%A4rgert-%C3%BCber-eu-delegation-in-taiwan/a-59718898
https://www.tagesschau.de/wirtschaft/evergrande-krise-gefahren-lehman-101.html
https://www.dw.com/de/china-versch%C3%A4rft-corona-ma%C3%9Fnahmen/a-59676005
https://intelligent-investors.de/der-kampf-um-die-globale-vormachtstellung/