Afghanistanda, amérika eskerlirini chékindürgendin kéyin talibanlar hakimiyetni qoligha aldi. Nöwettiki afghanistan weziyiti, dunyadiki qiziq nuqtilarning biri bolupla qalmay belki ottura asiya, sherqiytürkistan mesilisige qiziqquchilar bolupmu muhajirettiki sherqiytürkistanliqlar köngül böliwatqan muhim nuqtilarning biri bolmaqta. Shu nuqtidin afghanistan toghrisida, töwendiki mezmunlarda köpchilik bilen ortaqlashmaqchi. 

Afghanistanda 2003- yilidin bashlap, 9 mingdin artuq qiz ösmür mektepke bérish imkaniyitige érishken. Ötken 20 yil jeryanida 3.5 milyon ayal maarip terbiyisi élish pursitige érishken. Ularning ichidiki 5% ayal, ali mektepte oqughan.22% ayal, xizmet pépip ishligen, hökümet organlirida ishleydighanlarning nisbiti 27% ge yetken. Xususi igilik yaratqanlar ming kishige yetken. 

1919- yili, afghanistanda ayallarning saylash- saylinish hoquqi bolghan, bu en´giliyedin bir ilgiri idi. 1950- yillarda ayallar hakimiyet ishlirigha arilashqan. 1996- yili talibanlar hakimiyetke chiqqandin kéyin bu xil ehwal axirlashqan. Ayallarning mektepte maarip terbiyesi élishi men´iy qilinghan,oranmay sirtqa chiqishi cheklen´gen.

Afghanistan chong chong dölet emes emma yéqinqi 40 yil jeryanida, ikki derijidin tashqiri chong dölet afghanistangha kirip, chékinip chiqti. Yeni tunji qétim sowétler ittipaqi bolsa ikkinchi qétim amérikining esker chékindürgenlikidin körduq. 

Undaqta afghanistan nahayiti qudretlik, küchlük döletmu?  

1.     Afghanistan undaq küchlük dölet emes emma afghanistan intayin qalaymiqan, murekkep zidiyetke tolghan  bir dölet.

2.      Taliban bilen amérikining munasiwiti kishiler oylighandek undaq bir addiy munasiwet emes. Emiliyette talibanlarni amérika özliri yölep chiqqan. Mana bu nuqta amérikining eng ketküzüp qoyghan teripi bolushi mümkin.

1973- yili, afghanistanda sowétler ittipaqigha mayil solchilar hakimiyet béshigha chiqqan. Sowétler ittipaqi, bu hakimiyetni qollash arqiliq xitay dölitige qartshi turushni, xitay dölitining eng yéqin ittipaqdishi bolghan pakistanni tézginleshni meqset qilghan. 

1978- yiligha kelgende, bu hakimiyetning ichki qismida ziddiyet keskinliship, axiri herbiy özgürüsh bolghan. Herbiy özgürüsh arqiliq hakimiyet beshigha chiqqan rehber, sowetler ittipaqining digen yérige kelmigenliki üchün sowet ittipaqi alahide qisimliri uni qestlep öltürüwetken. Shuningdin kéyin afghanistandiki hökümetke qarshi qoralliq küchler zoriyip, sowétlar ittipaqi yölep turghuzghan afghanistan hökümet armiyesining küchidin éship ketken. Bu ehwalgha qarita afghan hökümiti sowétlar ittipaqidin yardem sorighan. Sowétlar ittipaqi zor qoshun ewetip, afghanistandiki hökümetke qarshi qoralliq küchlerni keng kölemde qanliq basturghan. Bu dewr del amérika- sowét soghuq munasiwetler urushi mezgili idi. 

Sowétler ittipaqi tesirining jenubiy asiyagha qeder kéngiyishining aldini élish üchün,  amerika sowétlerge, afghanistan hökümitige qarshi qoralliq küchlerni qollighan.  Ularni ilghar urush qoralliri bilen teminligen. Eyni chaghda xitay döliti, pakistan we seudi erebistanmu talibanlarni qollighan. Amérika merkizi axbarat idarisining yitekchilikide, pakistanning herbiy axbarat idarisi 1979- yilidin 1992 – yilighiche, afghanistanda 100 mingdin artuq (jihadchi) partizan esker yétishtürgen. Uningdin bashqa bir qisim musulman döletlerdinmu pida´iy eskerler kélip, sowétler ittipaqigha qarshi urushqa qatnashqan. Bin ladinmu ene shu qatarda seudi erebistandin kélip sepke qoshulghanlarning biri idi. Uning teshkilati kéyinki waqitta amérikigha qarshi „baza teshkilati“ gha aylanghan.

Eyni chaghda xitay dölitimu herbiy xadimlirini afghanistangha ewetip, ularning sowétler ittipaqigha qarshi urushigha yardem qilghan, hetta ikki terep birliship meshq qilish bazilirini tesis qilghan. Netijide hökümetke qarshi qoralliq küchler zoriyip, afghanistan hakimiyiti lingship qalghan. sowét ittipaqi armiyisimu zor talapetke uchrap, axiri 1988- yili, öz qoshunlirini afghanistandin chékindürgen. Sowétler ittipaqi qoshuni chékingendin kéyin, hökümetke qarshi qarshi jihadchilar hakimiyet béshigha chiqqan bolsimu emma ularning ichki ziddiyiti üzlüksiz küchiyishke bashlighan. Ular otturisida uzlüksiz toqunush yüz bérip turghan.

Afghanistanning jenubidiki kandahar rayonida talibanlar bash kötürüshke bashlap we 1994- yilidin bashlap, ular resmi siyasi, diniy, herbiy küch bolup shekillen´gen. Ular 1996- yili kabulgha hujum qilip, hakimiyetni qoligha alghan. 1997- yili dölet namini „afghanistan islam emirligi“ dep özgertken. Bu mezgilde talibanlargha qarshi bolghan „shimaliy ittipaq“ digen qewm afghanistanning shimaliy we gherp teripidiki rayonlargha igidarchiliq qilip, öz tesiri astida tutup kelgen. Talibanlar téror teshkilati bilen intayin murekkep munasiwette bolup kelgen. Téror teshkilatlirini qanat astigha alghan. 

2001- yilidiki 11- sintebir weqesidin kéyin, amérika we uning ittipaqdashliri esker chiqirip, taliban we uning ittipaqdashlirigha zerbe bérishke bashlidi. Buning bilen talibanlar bin ladin bilen birlikte tagh- jilghilar ichige yoshurundi. Taliban hakimiyitimu ghulap chüshti.

Amérikining deslepki meqsidi, bin ladinni tutush, talibanlarni jazalash idi. Chünki talibanlar bin ladinni qanat astigha alghan we uninggha yardem qilghan. Kéyinki ehwal amérikining tesewur qilghinidek bolmidi. Talibanlarning qoralliq hujumliri afghanistanning hemme yérini qaplashqa bashlidi.

2001- yili, afghanistandiki talibanlargha qarshi küchler gérmaniyege kélip bash qoshushup qaytqandin kéyin afghanistanda yéngi hökümet qurdi. 2004- yili 10- ayda, xelq saylighan prezidintini saylap chiqti.

Afghanistan intayin kembeghel, millitarislar bash kötürgen, chiriklik ewj alghan bir dölet. Afghanistan´gha xelqaradin bérilgen yardemning köp qismi, hökümet emeldarlirining chöntigige kirip kétip, dölet éqtisadini yaxshilash pilanliri ishqa ashmighan. Afghanistanning éqtisadiy kélish men´besi epyun sétish we kann bayliqlirini sétishtin kelidighan bolup, kan bayliqlirini échish hoquqini pütünley digüdek chet´el shirketlirige sétiwetken. Uning ichide xitay döliti igiliwalghan kan bayliqlirini échish imtiyazi intayin zor salmaqni teshkil qilidu. afghanistan uningdin nahayiti az kirim qilidu. Éqtisadiy jehette weyrane, ichki jehette malimanchiliqqa patqan bundaq bir döletning ehwalini yaxshilash, amérika üchün asan hel qilalaydighan mesile emes idi.

Kona hökümet, talibanlargha esheddiy düshmen bolghan „shimaliy ittipaq“ning qollushi bilen put tirep turghan. „Shimali ittipaq“ tesiridiki ahaliler asasen özbég, tajiklardin bolup, afghanistan noposining texminen 30% ni teshkil qilidu. Talibanlar tesiridiki ahaliler bolsa nopusning texminen 40% ni teshkil qilidu, nopus sélishturmisi jehettiki perq chong emes.

Afghanistan hökümiti eyni chaghda, bu qoralliq küchning ezalirini biwaste armiye, saqchi, komandér qilip , hökümetning herqysi sahelirige orunlashturghan. Muntizim herbiy telim- terbiye körmigen, séstimiliq yétishtürülmigen „shimali ittipaq“ ning ezaliri hakimiyet bashqurush ishini üstige alghan. Ular hökümetning her xil apparatliri ichide, 41% nisbetni igiligen. Hökümetning herbiy komandér, saqchi bashliqi qatarliq sahede tajiklar 43 % ni igiligen. Ular afghanistan merkizi hökümitining buyruqini ijra qilishtqa qarighanda bekrek özining qoralliq küch komandérlirining buyruqini ijra qilishqa adetlen´gen.

Afghanistan hökümet armiyesining tizimliktiki armiye sani 350 ming bolup, emiliyette urush qilalaydighan eskiri küchining sani 250 mingghimu yetmeydu. Armiyening rasxodini uzun yil amérika hökümiti teminlep kelgen, shundaq bolghachqa afghanistan armiyesining döletni qoghdash jenggiwarliqi  töwen, beshtin bir qismi sawatsiz. Bu nuqtidin, afghanistanni küchlük dölet dep qarash emeliyettin yiraq.

Amérika 2001- yilidin 2009- yilighiche afganistanda hichqandaq ijabi netijige érishelmigen. 2009- yili, obama hökümiti afghanistandiki bedili zor eskiri heriketni tézdin axirlashturush üchün, afghanistangha 30 ming esker ewetip, talibanni pütünley tazilash pilanini yolgha qoyghan bolsimu bu pilan meghlubiyet bilen axirlashti. Sewep afghanistan hökümet armiyesining passipliqidin ibaret. 2011- yiligha kelgende, amerika bin ladinni pakistandin qolgha chüshüridu, shuningdin bashlap amérika afghanistandin tedriji halda eskiri küchini chékindürüp, 2015- yiligha kelgende 2 ming eskiri qalidu. 2 ming amérika eskiri bolghan kabul shehirige eyni chaghda ,talibanlar kabulgha hujum qilishqa jür´et qilalmighan. Bu nöwet amérikining axirqi eskerlirini chékindürgende, bir qisim taliban eskerliridin terkip tapqan qoshun, 2021- yili 8- ayning 15- küni, bosh qalghan kabulni qolgha chüshürüp, prezident mehkimisini igilidi.

Köpinchi kishiler, bu nöwet amérika afghanistanda nahayiti pajiélik yéngildi diyishidu. Emiliyette amérika 20 yildin buyan béqip kelgen, éqtidarsiz afghanistan hökümiti yéngildi disek muwapiq bolidu. Talibanlar herqaysi rayunlargha kirishte, afghanistan hökümet armiyesining hichqandaq qarshiliqigha uchrimayla sheherlerni qoligha aldi. Amerika hökümitining esker chékindürüshidiki sewepmu afghan hökümiti, armiyesining du döletni bashquralmaydighanliqigha közi yetkenlikide.

Amérikining afghanistangha kirishidiki meqset: afghanistanda démokratik hakimiyet qurush, démokratik tüzüm berpa qilish, afghanistanni tereqqiy qildurush bolmastin belki 2001- yilidiki 11- sintebir weqesini sadir qilghan téroris, téroris teshkilatini jazalashtin ibaret idi. Talibanni yoqutush amérikining meqsidi emes. Eyni chaghda amérika afghanistangha kirgende, taliban hakimiyiti yiqilghan we uning ornigha yéngi hakimiyet chiqqan. Amérika tebi´iy halda bu yéng hakimiyetni yölesh, yardem qilishqa mejbur boldi. Emeliyette amérikining birer döletning hakimiyitini tiklep chiqish, u hakimiyetni adaqqiche qoghdash mejburiyiti yoq.

Bu yerde shuni diyishke toghra kéliduki, amérikini xatalashti disek, uning xatalashqan nuqtisi, amérika axbarat organlirining afghanistan hökümiti we dölet armiyesi toghrisida chiqarghan yekünining xata bolghanliqida. Ularning éqtidarigha qarita ziyade ishen´genlikide boldi. Aqiwette esker chékindürüsh zor talapetke duchar boldi.

Eslide amérika hökümiti, amérika eskerliri chékingendin kéyin, afghanistan hökümiti we armiyisi talibanlarning hujumigha 6 ayghiche berdashliq béreleydu dep qarighan. Emeliyette ular 6 küngimu paylimidi.

Ötken esirning 50- yilliridin 70- yillirighiche bolghan jeryanda,amérika ijtima´iy pen sahesidiki meshhur shexsler „Modernization Theory“ digen uqumni otturigha qoyghan. Bu uqum eyni chaghda gherp elliride xéli bazar tapqan bolup,“ dunya tereqqiyati axirqi hisapta gherpche démokratiye we gherpning jem´iyet modélini qobul qilidu“ digen qarashni ilgiri sürgen. Kéyinki waqitta bu xil qarashning toghra emesliki emeliyette ispatlandi.

Dunyadiki nurghun döletler tereqqi qildi we zamaniwilishishni qobul qilghan bolsimu emma bir qisim döletlerde tereqqiyat, zamaniwilishish ishqa ashmidi. Afriqida zor sandiki döletlerning tereqqiyatidin söz échish mümkin emes. Asiyadiki bir qisim döletlerde, tereqqiyattin söz échish qiyin. Afghanistan ene shundaq döletlerdin biri. Bundaq döletlerde siyasi muqimsizliq, jem´iyet muqimsizliqi, mezhepchilik, ichki qalaymiqanchiliq höküm süridu.

Kabulda yashighan, her sahede yuquri sewiyediki zatlarmu yéngiliqni qobul qilishni teshebbus qilmaydu. Yéza – qishlaqlarda ösüp yétilgenler elbette yéngiliqni qobul qilmaydu,ular tereqqiyatqa yüzlinishtin yiraq. Ular ata- anisining sowétlerge qarshi partizanliq urush hayat kechürmishliridin telim alghan, dunya yéngiliqidin ayrilghan jemiyette ösüp yitilgen namrat ahaliler. Mana bu namrat ahaliler taliban jem´iyiti asasining ezaliridur. Bu jemiyet ezalirini talibanlar her xil wastiler bilen asanla herketke keltüreleydu. U nadan kishiler asanla egishidu. Yéngiliqni qobul qilmaydu.

Talibanlar hakimiyetke chiqqandin kéyin yéngiliqqa intilgüchilerni aldi bilen jazalidi. Ular ishni aldi bilen muxbir, sen´et sahesidiki xadimlar, adwukat, her sahede xizmet qilidighan ayallar qatarliq kishilerge zerbe bérishtin bashlidi. Téléwizor, kino sahesini men´iy qildi. 10 yashtin yuquri qizlarning maarip terbiyesi elishi, ayallarning sirtqa chiqishini men´iy qildi. Ular éqtisadiy jehette dawamliq epyun sétip, éqtisadini qamdashtin bashqa zor miqtarda kan échiwatqan xitay shirketliridin pul telep qiliwatidu.

Talibanlar xelqara jemiyetning étirap qilishini qolgha keltürüsh üchün nöwette biraz yumshaq siyaset qollanghini bilen kéyinche qattiq qol siyaset yürgüzüshi mümkin.

2021- yili, 10-ay, Gérmaniye