Dunyada her dölet we milletlerning „yéngi yil“ ni bashlash waqti oxshash emes. Qedimqi zamanda, kün, waqit, ay- yillarni eniq hisaplaydighan astronomiyelik yazma kaléndar yoq idi. Eyni zamandiki milletlermu yéngi yilni qachan bashlap, yéngi yil bayrimi ötküzüshni bilmigen. 

Qedimqi zamanda bezi qowmlar özliri üchün chong, ehmiyetlik bolghan künni yéngi yil bayrimi qilghan. Bezi qowmlar bolsa yéngi yil künini pesil mezgilige we hawarayigha qarap belgüligen. Yene bezi qowmlar yéngi yil bayrimini, diniy étiqat boyiche belgüligen. Dimek, dunyada köp milletlerning yil béshini bayram qilish aditi uzaq ötmüsh, tarixiy jeryanida shekillen´gen. Bu waqit katégoriyesige baghliq halda, milletlerning waqit chüshenchisi, turmush en´enisige muwapiq, yilning melum chaghlirida ötküzülgen. 

Qedimqi ejdatlirimiz deslepte, yéngi yilni „yil béshi“ yaki „kün tughdi“ dep atighan. Kéyinche texminen 5- esirdin kéyin iranliqlardin „ noruz“ sözini qobul qilip, „bahar bayrimi“ “ noruz bayrimi“ dep ataydighan bolghan. „ No“ ning oqulishi „new“ bolup „“ yéngi“, érigh“ digen menide. „Ruz“ ning menisi „ aptap“, „ quyash“ kötürülüp patquche yoruq bolup turidighan chagh digenliktur. Dimek, „noruz“, „newruz“- yéngi kün, quyash yéngidin tughulghan, yeni yasharghan kün digenliktur. 

Noruz- yer sharining shimaliy kengliki, illiq belbagh rayonida, jughrapiyelik orun jehette we astronomiyelik hadise boyiche belgülen´gen. 

Qedimqi ejdatlirimiz köchmen- charwuchiliq bilen yashighan dewrde, charwa- mallarning yashash tebi´iti, tebi´et hadisiliri  toghrisidiki qanuniyetlerni etrapliq bilgen. At- ulaq, charwa- mallarning boghaz bolush, töllesh dewrimu qanuniyetlik bolup, yazning axirliri boghaz bolsa, etiyazda, tebi ét uyqudin oyghunup, yer- zimin kökergende tölleydu. Qedimki ejdatlirimiz bu xil qanuniyetke asasen aldi bilen „yaz“ we „qish“ ni ayrip chiqqan. Yil béshi, bir yaz we bir qish peslidin kéyin yene tekrarlinidighanliqini bilgendin keyin, ot- chöp, giyahlarning ünüshi, köklesh, baraqsan bolup chécheklesh, miwilesh, dan tutush, xazan bolush we charwa- mallarning boghaz bolush, töllesh yétilish, semirish ehwaligha „yaz“ we „qish“ ni teximu inchikilep töt pesilge ayrip chiqqan. 

Ulugh alimimiz mehmud qeshqiri özining „türkiy tillar diwani“ da mundaq toxtalghan:“ türkler yilni töt pesilge bölüp, her üch ayni bir nam bilen ataydu, tunji bahar éyini „oghlaq ay“, kéyinkisini „ulugh oghlaq ay“, buningdiki sewep, oghlaq bu mezgilde chong bolidu, uningdin kéyinkisini „ulugh ay“  deydu, chünki bu ay yazning otturisida bolup,  bu chaghda yer yüzi türlük nimetlerge tolup, mal waranlar semriydu, süt köpiyidu“. Shuninggha oxshash, alimlarning mölcherlishiche, dunyaning herqaysi jaylirida yashighan qowmlar, yil hisabigha qarighanda ay hisabini baldurraq özleshtürgen. 

Ejdatlirimizning astronomiyelik hadisiler toghrisida chüshenchilirining chongqurlushishigha egiship, ular her yili, yultuzlar ornining özgürüshini küzütish arqiliq kün( quyash) ning bir yilliq dewrini hisaplap „ yil béshi“ ni éniq belgülep chiqqan. 

Ejdatlirimiz ayning tughulushidin (hilal) taki tolun bolghiche we kémiyip körünmighüche ötken künlerni sanap, ayning kün hisabini éniqlighan. Bir ayliq waqitning ötüshi, ayning dewr qilishi bilen hisaplanghachqa, yilning on ikkidin bir bölikimu ay diyilgen. 

Qedimqi türkiy xelqlerde ilgiri, sotka chüshenchisi kün - tün bilen ipadilen´gen. Kün (kündüz), kün (quyash) bilen, tün (kéche) ay bilen baghliq depmu qaralghan. Bir künning (kündüzi) ötkenliki, künning tughulushi (chiqishi) we tügüshi( (pétishi) bilen tünning ötkenliki peqet kéchidila roshen bolidighan, ayning tughulushi we ghayip bolushi bilen ipade qilinghan. 

Insanlar, jümlidin bizning qedimqi ejdatlirimiz tedriji halda asman jisimliri we tebi étni küzütip, yillarni  hisaplap möchel boyiche ataydighan bolghan. 1030- yili,  ebu reyhan béruniy „ qanuniy mes´udi“ digen esiride: „ sherq ehli öz yillirini 12 dewr tertipi boyiche tüzgen we ularni haywanlarning nami bilen atighan“ dep yazghan. Alimimiz mehmud qeshqiri özining „Türk tillar diwani“ digen esiride“ türkler 12 xil haywanning ismini élip, 12 yilgha isim qoyghan“ dep yazghan. 

Bu 12 möchelning namliri mundaq: chashqan, kala, yolwas, toshqan, beliq, ilan, at, qoy, maymun, toxo, it, tongguzdin ibaret. 

Dimek bizning noruz bayrimimiz ejdatlirimizning astronomiye, jughrapiye we tebi´etning   hususiyetlirige asasen özlirining ishlepchiqirish , turmush adetlirini birleshtürgen asasta barliqqa kelgen.  

Qedimdin tartip hazirghiche, noruz asasen birla mezgilde dawam qilip keliwatidu. Her yili baharda, kün bilen tün tengleshken 3- ayning 21-, 22 – künige toghra kelidu. Bu baharning yeni kona yilning axirliship yéngi yilning bashlanghanliqidin dérek béridu. Shunga noruz yéngi kün depmu atalghan. Shunga qedimqi ejdatlirimizdin tartip bügünimizge qeder, bu kün bir qutluq kün sanilidu. 

Noruzning aldi we noruz mezgilide herkim yaxshi sawapliq ishlarni qilishqa tirishidu we özginimu shundaq qilishqa righbetlendüridu. Ejdatlirimiz noruzni qutluq, xasiyetlik digen chüshenchisi boyiche, kimki yil béshida yeni noruz éyida sawapliq ish qilsa, shu kishige yil boyi yaxshiliq, sawap nesip bolidu dep bilgen. Shunga qedimqi zamandin  tartip kishiler, yilning aman- isen we menpe´etlik bolup ötüshini arzulap, noruzgha atap, her xil sawapliq ishlarni qilishni dawamlashturup kelgen. Noruz mezgilide jama´et parawanliqi üchün xizmet qilish, mektep qurush, yol yasash, köwrük selish, qimmetlik kitaplarni köchürüp, köpeytip tarqitish, ibadet orunlirigha qimmetlik kitaplarni sowgha qilish qatarliqlar shuning jümlisidindur. 

Noruz barliqqa kelgendin bashlap, oxshimighan dewrlerni beshidin kechürüsh bilen bir waqitta umu özining bir qisim alahidiliklirini barliqqa keltürgen. 

1.Naghra, sunay chélinip, noruz bashlanghanliqi yurt- mehellilerge melum qilinidu. 

2.  Noruz künliri her xil sorunlar tüzülüp, omumiy xelq merike, murasim ötküzüp bayram qilidu. 

3.Hoyla- aram, eghil- qotan, jamaét sorunliri pakize tazilinidu. 

4. Noruz harpa axshimi, soghuq qoghlash yigitliri, yaghliq qapaq, piltilirige ot yeqip, mehelle- koylar, ékinzarliqlarni  aylinip, béyit- qoshaqlarni éytishidu. 

5. Noruz harpa axshimi, yigitler gülxan yéqip usullar oynaydu, noruzgha atap ölen küylishidu. 

6. Soghoq qoghlighuchilargha noruz küni seherde, yurt- mehelle jamaiti öz ehwaligha yarisha soghoq yimeklikler bilen nashta beridu, soghoqni uzutish munasiwiti bilen özlirimu shu küni soghoq yimeklik bilen ghizalinidu. 

7. Noruz küni, chüshkiche yoqlash paaliyiti bolup,  buningda ata- anilar, ige- chaqisiz, yitim- yésir, méyip- aghrilar yoqlinidu. 

8. Noruz éshi, noruz künide bu qutluq künni xatérishesh nuqtisidin her xil yimeklikler bilen ghizalinidu. 

9. Noruz seylisi, yoqlash paaliyiti axirlashqandin keyin chong-kichik hemmeylen xaman yaki bostanliqqa toplushup seyle- tamasha qilishidu. 

10. Noruz yarishi, noruzning ikkinchi küni asasen oghlaq tartishish, chélishish qatarliq tenheriket paaliyetliri ötküzilidu. 

11. Noruz meshripi, noruzning 3- küni yurt- mehelle jama´iti qatnashqan chong meshrep ötküzilidu. 

12. Noruzluq tilek, noruzning 4- küni yurt aqsaqalliri, diniy ölimaliri bilen barliq yurt jama´iti qatnashqan shekilde xetme ötküzülüp, ötken yilqi nimetlerge shükürane bildürülüp, yéngi yilning aman- isen, ténchliq bilen ötüshi, mol- hosulluq bolushini tilep kolliktip dua- tilawet qilinidu. 

Dimek noruz bizning qedimqi ejdatlirimizdin bashlap hazirghiche dawam qiliwatqan, bizning meniwiy bayliqimiz, uyghur kimlikimizdiki muhim amillarning biri. Xitay hökümiti wetinimizde bizning kimlikimizni yoqutush üchün rehimsiz wastilerni qollunip, xelqimizning  noruz ötküzüshini cheklep, chaghanni ötküzüshke mejburlawatidu. Bundaq bir peytte muhajirette , erkin dunyada yashawatqan sherqiy türkistanliq qerindashlirimiz, ejdatlirimiz bizge qaldurghan bu mirasqa warisliq qilishimiz, uni ewlatlirimizge ügitip we uni qoghdishimiz lazim. 

2022-yili 3-ayning 21-küni, Gérmaniye