Xitay ichki tashqi kirizis patqiqida
Aptori: Anwar Ahmad
Xitay mustebit kommunist hökümiti nowette xelqara we dölet ichi mesililiride eghir kirisisqa duch keldi. Bu mesililer yighilip xitay hakimiyitining mewjutliqigha eghir tehdit peyda qilmaqta.
Xitay hökümiti keyinki 30 yil mabeynide amerika we gherp ellirining “ xitay döliti tereqqi qilsa, tedriji halda demokratiyelishidu“ digen xata mölcherining netijiside bügünkidek insaniyet jemiyitige ziyanliq ösme bolup shekillendi. Xitay hökümiti özining türlük hile- neyrenglirini ishqa selip bir tereptin özining xelqaradiki tesirini, obrazini küchep teshwiq qilghan bolsa yene bir tereptin gherp elliri bolupmu amerika qatarliq döletlerning pen- texnika, eqtisadi yardimini qolgha keltürüp bu arqiliq özining eqtisadi, herbiy asasini kücheytti. Türlük yumshaq wastilerni qollunup, xelqaraliq teshkilatlar we tereqqiy qilghan döletlerning iqtisadi, pen- texnika, siyasi sahelirige singip kirgen bolsa yene bir tereptin namrat, tereqqiy qiliwatqan döletlerge iqtidadi yardem qilish bayriqi astida “yengi yipek yoli“ stiratigiyesini yolgha qoyup, bu döletlerni tügimes qerzge boghup, özining kengeymichilik siyasitini siyasitini dawamlashturdi. Xitay özining diktatur dölet sestimisini dunyada bazar tapquzushqa tiriship, dunyagha xoja bolushtek qara niyitini yoshurup keldi.
Xitay hökümiti nöwette xelqaraliq teshkilatlardin FAO- xelqara yeza igilik teshkilati, UNIDO- xelqara sanaet tereqqiyat teshkilati, ITU- birleshken döletler teshkilati xelqara telegiraf ittipaqi, ICAO- xelqara awiatsiye teshkilati, World Bank Group- Dunya banka gorohi, WTO- dunya soda teshkilati, Dunya pul- muamile fondi teshkilati, WIPO- dunya eqli- mülük hoqoqi teshkilati, WMO- dunya hawarayi teshkilati qatarliq nopuzluq xelqaraliq teshkilatlarning rehberlik,yitekchilik ornighiche singip kirdi.
Xitay hökümiti 2008 –yilidin bashlap“1000 kishilik pilan“( emeliyette bu pilanni 1000 kishidin terkip tapqan xitayning chet ellerdin turlük sahede oghurluq qilish gurohi disek toghra bolidu) ni yolgha qoyup dunyaning herqaysi döletliride, her sahede jasusluq qilish, gherp elliridiki iqtisas igilirini türlük wastiler bilen xitay hökümiti üchün xizmet qilishqa jelp qilish seperwerlikini elip bardi. Eqli- mülük hoqoqini depsende qilip, bashqilarning nurghun meblegh, adem küchi, yillarche ejir singdurgen eqli emgek miwisini özining qiliwaldi. Xitay kommunist hökümiti gherp ellirining sayiside özini eqtisadi, herbiy jehettin biraz ongshiwalghandin keyin dunya eqimigha qarshi xelqarada eghwagerchilikini bashlighan bolsa dölet ichide teximu qebih bolghan dölet terrorizim siyasitini yolgha qoydi. Dölet eqtisadi as sandiki emeldarlar gorohigha merkezlishish, erkin eqtisadi riqabetke yol qoymasliq, eqtisadiy jehette noqul exportqila tayinip, ichki istimalni janlanduralmasliq, pikir erkinlikining bolmasliqi, parixor emeldarlarning zor miqtardiki eqtisadni chet ellerge elip chiqip ketishi qatarliq nurghun sewepler, xitayda zor perqtiki ikki qutupqa bölünishni keltürüp chiqardi. Bolupmu sherqiy turkistanda yürgiziwatqan erqiy qirghinchiliq siyasiti dunyagha ashkarilinip, xitay hökümiti özini aqliyalmaydighan passip haletke chüshüp qelip dunyaning bolupmu gherp ellirining küchlük qarshiliqigha duch kelmekte.
1.Xitay hökümiti ötken yilning axirlirida wuxende peyda bolghan CORONA virusini dunyadin yoshurup, ozining dunya sehiye teshkilatidiki imtiyazidin paydilinip, dunyani aldap 2020- yili 7- ayning 1- künigiche yer shari boyiche 10 milyondin artuq kishining CORONA virusi bilen yuqumlinishi shundaqla 500 mingdin artuq kishining hayatidin ayrilishigha sewep boldi. CORONA virusi seweplik döletler chegrilirini taqap, normal ishlepchiqirishni mejburi toxtatti. Dunyaning normal ijtimaiy, eqtisadiy, siyasi tertipi eghir kirisiske duch kelip, dunya eqtisadining chekinish nisbiti 7% din eship ketishi mölcherlenmekte. Bu virusqa qarshi waksinining qachan meydangha kelishi shundaqla virusning qachan axirlishishi toghrisida mutexesisler birqisim ilmiy perezlirini otturigha qoyuwatqan bolsimu emma bir eniq waqitni diyeligini yoq. Virus seweplik yene qanchilik adem hayatidin ayrilidu? dunya üchün yene qanchilik eqtisadiy ziyan peyda qilidu? digen suallargha jawap tepish hazirche tepishmaq halitide turmaqta. Bu pajiening biwaste sewepchisi hazir dunya üchün sir emes. Nöwette nurghun döletlerning xitay hökümitidin tölem tölitish sadaliri barghanche küchiyiwatqan bolup xitay hökümiti we uning xelqara teshkilatlardiki mes uliyetsizliki dunya döletliri we jamaitining küchlük ghezep- nepriti, qarshiliqini qozghidi. Bu ikkinchi dunya urushidin keyinki insaniyet üchün eng zor balayi- apet bolup hisaplinidu.
2. Bu yilning beshida amerika, 2018- yili bashlanghan amerika xitay otturisidiki soda urushi yeni sodidiki tengpungluqni qolgha kelturush üchün emili tedbir qollunip, xitay dölitining amerikidin 200 milyart dollar qimmitide yeza igilik, charwuchiliq mehsulatlirini setiwelishi toghrisida xitay döliti bilen kelishim imzalighan. xitay döliti kelishimni toluq ijra qilmisa amerika yenimu ilgirligen halda xitay dölitige hessilep jazalash xarektiridiki tamozna beji qoyidighanliqi eskertilgen. Xitay hökümiti 2020- yili 6- ayning axirigha qeder amerikidin aranla 20 milyart dollar etrapida mal import qilghan bolup bu teleptin xelila yiraq. Mutexesisler keyinki yerim yilda xitay hökümitining amerikidin yene dawamliq 180 milyart dollarliq mal import qilishi iqtidarining yoqluqini perez qilishmaqta. Buningdiki sewep: CORONA virusi seweplik xitay dölet eqtisadi yeqinqi 30 yil jeryanidiki eng zor chekinishke duch kelgen bolup, chekinish nisbiti 8.2% eship ketken, bu virusning hazir beyjingda yamrishi shundaqla xitay dölitide boliwatqan kelkün apiti, öy- mülük bazirining kasatlishishi, xitay pulining paxallishishi dölet eqtisadining shiddet bilen chekinishini keltürüp chiqirishi mümkin iken. Uningdin bashqa amerikaning hong kongning xelqaradiki sodida etibar berish salahiyitini bikar qilishi xitay hökümitining tashqi piriwot tapidighan, yengi texnika kirgüzidighan birdin bir yolini tosiwetkenlik bolup, bumu xitay hökümitining iqtisadiy jehette chekinishige türtke bolidiken. Shu qatarda amerika “uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni“, hong kongluqlarning erkinlikini qoghdashqa ait qanunlarni maqullidi. Bu qanunlarning rohi boyiche xitay merkizi komutet daimiy hey et ezaliridin ikkini yeni han zheng, wang yangni öz ichige alghan chen quango qatarliq 8 emeldarni shundaqla hökümet yaki armiye arqa körünishi bolghan xitayning 20 din artuq amerikidiki shirketlirini jazalash, ularning amerikidiki eqtisadini tonglutush qararini elan qildi. Bu tedbirlerningmu xitayning iqtidasigha melum derijide tesir körsütidighanliqi mölcherlenmekte.
NATO- shimali atlantik okyan ehdi teshkilat yeqinda bayanat elan qilip eza döletlerni xitay bilen bolghan türlük munasiwette ehtiyat qilishqa chaqirdi. Yawropa ittipaqimu xitay hökümiti bilen bolidighan munasiwetni qaytidin közdin kechürüp chiqish, xitayning iqtisadiy kengeymichilikige chek qoyushni, xitay hökümitini xelqara pirinsiplargha riaye qilishqa mejburlashni teshebbus qildi.
5 Köz kelishimi- engiliye, amerika, kanada, awstraliye, yengi zellandiyege yene ikki köz germaniye, yaponiye qoshulup xitay hökümitini yer shari xarekterliq küzütish, bu toghrida öz- ara uchur almashturush we birlikte tedbir elishqa kelishti.
3. Jenubi dengizdiki igilik hoquqi detalishi jiddiyleshmekte. Xitay hökümiti keyinki yillarda “yengi yipek yoli“diki menpeetlirini qoghdash, jenubiy dengizdiki xelqara su qatnash leniyesini monopol qilish üchün xelqara pirinsiplargha zit halda dengizni tindurup sun iy aral yasap bu aralni herbiy bazilargha aylandurush bilen bir waqitta sherqiy jenubiy asiya döletlirining jenubiy dengizdiki igilik hoquqigha dexli- teruz qilip, eqtisadi we herbiy küchidin paydilinip bu rayonlarda eghwagerchilik qilishni bashlighan. Yawropa, afriqa, jenubiy amerika qit esidiki nurghun döletler xitayning „yeng yipek yoli“ yeni bir yol bir belwagh qurulushidin waz kechkendin tashqiri sherqiy jenubiy asiya döletlirimu xitay hökümiti zor meblegh salghan bu qurulush türliridin waz kechishke bashlidi. Malaysia xitayning 20 milyart dollar meblegh salghan tömüryol qurulushini bikar qiliwetti. Xitay hökümitining ajiz döletlerni qerzghe boghup qoyidighan, 900 milyart dollar meblegh salghan bu zor qurulishimu sugha chilishish aldida turmaqta.
Xitay hökümiti jenubiy dengizda üzlüksiz ighwagherchilik herkitini kücheytishige egiship, amerika hökümitimu bu rayondiki ittipaqdashlirining mennpeetini qoghdash üchün 2019- yilidin bashlap herbiy küchini bu rayongha merkezleshturdi. Bolupmu teywenni yengi, ötkür harbiy qorallar bilen teminlep, xitaydin kelidighan tehditke hazirliq qildi.
Nöwette amerikining su asti paraxoti, küreshchi paraxotliri, 3 awiyamatkini öz ichige alghan zor herbiy qoshun xitay hökümiti detalash qiliwatqan jenubiy dengizda bolup, amerikining chong tiptiki P-8A bombardimanchi ayrupilani, P-C3 tipliq su asti paraxotigha qarshi küreshchi ayrupilani, EP-3E, RC 135U, KC 135R qatarliq ilghar, yuquri texnikiliq küreshchi, charlighuchi bombardimanchi ayropilanliri teywen boghuzi shuningdek jenubiy dengiz rayonida jiddiy herket qilmaqta. Herbiy mutexesislerning qarishiche amerikining bundaq zor herbiy qoshunni, öz bazisidin jenubiy dengizgha ekilishi üchün az digendimu 30 milyart dollar chiqim ketidiken. Her bir awiyamatkigha 100 etrapida küreshchi ayropilan seplengendin sirt yene 3 ming tonnidin artuq oq-dora zapisi bolidiken.Bundaq bir qoshun herqandaq bir döletke weyran qiliwetish xarektiride hujum qilish eqtidarigha ige iken.
Xitay armiyesi tuyuqsiz 2020- yili 7- ayning 1 künidin 5- künigiche shisa taqim arilida herbiy manewir ötküzüshni elan qilip manewerni bashlighan. Buninggha qarshi amerikimu bu orungha 1100 km kelidighan filippenning dengiz teweligide herbiy manewir ötküzüshni bashlighan bolup jenubiy dengiz weziyiti hazir dunyaning diqqet merkizi boliwatidu.
4. Xitay bilen hindistan 1962 –yilidiki chegra toqunishidin keyin körünishte tenchliq halette bolsimu emma izchil halda tirkiship keliwatqan bolup, hazir bu tirkishish sürkülishke aylandi we herbiy toqunushqa aylinish xewpide turmaqta. Sürkülüsh dawamida her ikki tereptin talapet bolghan bolsimu, xitay terep ölgen esker, komandirlarning sanini elan qilmay keliwatidu. Hindistan dölet ichide xitay mallirini bayqot qilish, xitayning yengi eplirini qollanmasliq, xitay sodigerlirini qoghlap chiqirish sadaliri ewjige chiqmaqta. Hökümet terepmu xitaydin kelgen zor miqtardiki kontenerlarni tamoznida tutup qalghan. Amerika hindistangha chong tiptiki herbiy toshughuchi ayropilan yardem qilsa, Rosiye T-90 tipliq, taghliq, nachar sharaitta urush qilishqa mahir tankilirini xitaygha bermigen texnikisi bilen qoshup setip bergen. Yaponiyemu herbiy paraxot jehette hindistangha yardem qiliwatidu. Rosiye CORONA virusi seweplik, öz tewesidiki xitay puqralirini qoghlap chiqirip, chigrisini taqighandin keyin, chegrisini teywenge achqan bolsimu texi xitaygha achmidi. Hindistan xitay ikki terep, sürkülishni söhbet arqiliq hel qilishqa tutunghan bolsimu xitayning semimiyetsizliki seweplik söhbetler netijisiz qelip, her waqit urush partlash tehditide turmaqta.
5. Xitaydiki kelkün. Bu yil 6- ayning beshidin bashlap yaqqan qattiq yamghur ,xitay dölitide 1940 –yilidin keyinki eng zor kelkün apitini peyda qilghan. Kelkünning ziyini xitaydiki 26 ölkigiche kengeygen bolup sichuan ölkisi qatarliq 13 ölkining bolupmu sensha tosmisining töwen eqimidiki ölke, sheherlerning apetke uchrash ehwali mölcherligüsiz bolghan. Ederliq, jilghilargha jaylashqan bir qisim nahiye, yezilarni kelkün pütünley digüdek tüzliwetken. Qattiq yaqqan yamghur tagh gümürülüsh, tupraqning eqip ketishini peyda qilip, bu zor eqin öy-imaretlerni örüwetken bolsa, nurghun terilghu yerdiki ziraetlerni pütünley weyran qilghan. Bezi jaylarda hetta tuxumning chongliqida möldür yeghip tarixta az körülidighan tebi iy apet xitayda yüz berdi. Xitay hökümiti sherqiytürkistandiki qedimiy sheher qeshqerni asasen weyran qiliwetken bolsa, bu nöwettiki kelkün xitayning 400- 500 yildin artuq tarixqa ige qedimiy köwrük, qedimiy imaretlirini kelkün süyi xuddi ghazangni eqitqandek latqilar bilen qoshup eqitip ketken. Sen sha tosmisidin bashlanghan, chang jiang deryasining ikki qirghighigha jaylashqan beliqchiliq, baqmichiq bilen shughullinidighanlar pütünley weyranchiliqqa uchrighan. Kelkün süyi sheher kochilirida deryadek aqqan bolup, ammiwi qatnash toxtighan, tömüryol qatnishimu weyranchiliqqa uchrap qatnash toxtighan. Bezi sheherlerdiki kocha chiraqliri su astida qalghan. Xitayning süpetsiz yol, qurulush- imaretliri kelkünning eghir siniqigha düch kelgen.
Sen sha tosmisi dunyadiki zor su inshaati bolup hisaplansimu, qurulush jeryanidiki parixorluq seweplik bu qurulush süpetsiz tamamlanghan idi. Sen shaning yuquri eqimida yene 4 tosma bolup, bir aydin buyan yeghiwatqan qattiq yamghurdin tosmining süyi ehtiyat siziqidin 2 metir eship ketken. Sen sha tosmisining süyimu ehtiyat siziqidin 2 metirdin artuq eship ketken bolup, sün iy hemradin tartighan resimde uning sheklining özgürüp ketkenlikini körüsh mümkin.Hazir xitayning ottura we jenubidiki nurghur derya, eqin, köllerning su yüzi alliburunla ehtiyat siziqidin halqip ketken bolup xeterlik ehwalda turmaqta. Tosmilarning yar elip ketishning aldini elish üchün nöwette xitay hökümiti sen shaning yuquri eqimidiki tosmini echip süyini qoyup berishke mejbur bolghan. Bu su axiri kelip sen sha tosmisighimu eghir besim peyda qilidighanliqi üchün hökümet sen sha tosmisinimu achqan. Nöwette xelqaradiki nopuzluq tosma, su ambiri qurulushi mutexesisliri, sen sha tosmisining bu nöwetlik kelkünge berdashliq berelmey yar elip ketidighanliqini perez qilishmaqta. Chünki bu rayonlardiki höl- yighin pesli texi yetip kelmigen bolup, höl- yeghin pesli 7- ayning otturliridin bashlinidiken. Eger sen sha tosmisini yar elip ketse xitayning muhim sanaet baziliri jaylashqan chengdu, chongching, wuxen, nenjing qatarliq derya boyidiki ölke, sheherliri pütünley su astida qelip weyran bolghandin sirt yene shanghai shehirimu weyran bolidiken. Eng xeterliki shuki sen sha tosmisini yar elip ketse yuqurida diyilgen ölke, sheherlerdiki nopusning zichlighi xitay teretoriyesi boyiche eng yuquri bolup 600 milyondin 700 milyonghiche ademning hayatidin ayrilish xewpige duch kelidiken. Ah urarmen ah urarmen ahlirim tutqay seni, köz yeshim derya bolup beliqlirim yutqay seni.
CORONA virusi seweplik xitayning eqtisadi eghir derijidiki chekinishke duch kelgen bolsa , bu nöwetlik zor kelkün xitay eqtisadini teximu eghir weyranchliqqa duchar qildi. 2020- yili 6-ayning 28 küni, xitay bash menistiri li kecheng, export mehsulatliri ishlepchiqiridighan zawut, karxanilarning weyran bolush nisbitining 90% yetkenlikini axbaratqa elan qildi. Yene kelip nurghun chet el karxaniliri wetnam, hindistan, filippen qatarliq döletlerge köchüp chiketti.
Sherqiy turkistanliqlarning ahu- zari pelekke yetip, tebiet xitayni rehimsizlerche jazalimaqta. Yeqinda germaniye, engiliye, firansiye qatarliq 27 dölet birleshme mektup yezip xitayning hong kong dölet bixeterlik qanunini bikar qilishni telep qildi. Amerika hökümiti “xitay hakimiyiti amerikining dölet bixeterlikige tehdit“ digen qararni muqimlashturdi. Dunyadiki eng zor herbiy küch bolghan NATO, eza döletlerni xitay hökümitini tezgenleshke chaqirmaqta. Gherp ellirining xitayning sherqiy türkistandiki zulumigha qarshi xitayni eqtisadiy jehettin jazalash sadaliri künsayin kücheymekte. Dimek xitay hökümiti nöwette xelqaradiki yer shari xarekterliq türlük qarshiliqqa duch kelgen bolsa dölet ichide öz puqralirining qarshiliqigha shuningdek tebietning mislisiz jazasigha uchrimaqta.
Muhajirette yashawatqan barliq sherqiytürkistanliq qerindashlirimiz özgürüshchan xelqaraliq weziyetni segeklik bilen küzütüp, özimizge, xelqimizge paydiliq bolghan pursetlerni qachurup qoymasliqimiz lazim.
2020-yili 7-ayning 1-küni, Gérmaniye
Paydilanghan menbeler:
https://www.tagesschau.de/ausland/china-ueberschwemmungen-103.html
https://de.euronews.com/tag/chinas-hochwasser
https://www.epochtimes.com/gb/19/9/23/n11541932.htm
https://www.zeit.de/wissen/umwelt/2010-07/staudamm-china-ueberschwemmung/seite-2
https://www.fr.de/wirtschaft/chinas-neue-seidenstrasse-umstrittenes-projekt-12226050.html