Afghanistan 652 km² zimin, 38 milyondin artuq nopusqa ige kichik dölet bolushigha qarimay keyinki yillarda dunyaning siyasi diqqet merkizi bolup keldi. 

Talibanlar kabulni alghandin kéyin, dunyaning diqqiti téximu bekrek bu rayongha merkezleshti. Xelqaradiki nopozluq tetqiqatchilar: talibanlarning kabulgha kirishi yéngi bir toqunushning bashlinishi dep perez qilishmaqta. 

Afghanistan sherqiy asiya bilen gherbiy asiyaning késishken nuqtisigha jaylashqan bolup, amérika ötken 20 yil jeryanida afghanistan üchün 2.3 milyard  dollardin köp meblegh serp qilghan. Amérika ötken 20 yil jeryanida közligen meqsidige yitelmigendin kéyin afghanistanni tuyuqsiz tashlap chikitishni qarar qildi we eskerlirini chékindürdi. Amérika eskerliri chiketkendin kéyin bu rayon xitay döliti we rosiyeni endishige saldi. Talibanlar derhal xitay dölitidin yardem soridi. Xitay döliti özlirining kéler yilidiki 20- nöwetlik qurultiyini we bei jing 2022 – yilliq qishliq olémpik tenheriket yighinini aman- isen ötküzüwélish üchün derhal talibanlar bilen teshebbuskarliq bilen körüshüp, özlirining yardem bérishke teyyar ikenlik sadaqitini bildürdi.

Afghanistanning éqtisadini yaxshilash üchün amérika 3 milyard dollar meblegh sélip, afghanistanda chembersiman yol yasighan. Ghayet chiqim bilen yasalghan bu yol, afghanistanning éqtisadini yaxshilashqa türkke bolmastin belki talibanlarning kéngiyishi we téz herket qilishigha, ularning epyun yötkishige qolayliq bolghan. 

Afghnistanning yer shara´iti tagh we jilgha bolghachqa déhqanchiliq, sanaíti yoq. Dunya epyun mehsulatining töttin üch qismi yeni 85% din artuq epyun afhganistandin chiqidu. Ular epyundin qilghan kirimge tayinidu. Epyunning kirimi herqandaq déhqanchiliq mehsulatining kirimidin yuquri bolghachqa afghanlarmu epyun térishqa adetlen´gen. Yasalghan yolning bir qismimu talibanlarning tesir dairisige ötüp ketken. Bu yolda qatnaydighanlar, ötküchiler talibanlargha yol heqqi töleydighan bolup, bu yol talibanlarning kirim qilish menbe´esige aylanghan. Afghanistanda yol yasash tennerqi adettiki yol yashashqa qarighanda 17 hesse qimmet bolidu. Yeni her kilométir yol yashash üchün 100 ming dollardin artuq chiqim kétidu. Bu yoldin eplik paydilanghan talibanlar tézdin zoriyip, tesir küchini ashurghan. Mundaqche qilip éytqanda amérika talibanlarning küchlinishige özliri meblegh salghan diyishke bolidu.

Herqandaq bir dölet urush qilishta aldi bilen öz menpe´etini asas qilidu, elbette amérikining afghanistangha kirishimu shundaq. Amérika afghanistanda közligen meqsetke yétishke közi yetmidi. Melumatlargha asaslanghanda amérikining CAI- merkizi axbarat idarisi, ötken 20 yil jeryanida, afghanistanda 20 ming etrapida adem terbiyelep yétishtürgen. Xitay hökümitining zor kölemde jaza legérliri yasap, uyghurlarni lagerlargha soliwétishiningmu bir arqa körünishi shuningdin bolsa kérek. Xitay döliti afghanistandiki taliban hakimiyitining, sherqiytürkistangha bolidighan tesiridin intayin endishe qilidu. Shu seweptin xitay döliti talibanlar kabulni élishtin ilgirila, özining eng yéqin ittipaqdishi bolghan pakistan arqiliq talibanlarni razi qilghan. Arqidin xitay déplomatiye ministiri wang yi talibanlar bilen körüshüp, sherqiy türkistan mesiliside, uyghurlarni qollimasliqni ütün´gen. Xitay döliti kéler yilidiki 20- qurultay we 2022- yilliq qishliq olémpik tenheriket yighinini salamet ötküzüwélishi üchün talibanlarning herqandaq shertini bija keltürüshke hazir. Eger xitay döliti, taliban hakimiyitini razi qilalmighan teqdirde, taliban hökümiti xitay dölitidin yüz örüshi mümkin. 

Talibanlardin bashqa yene afghanistandiki, talibanlargha qarshi„ shimali ittipaq“ küchlirimu xitay dölitidin yardem soridi. Xitay döliti ularghimu yardem qilishqa mejbur. Xitay döliti, afghanistandiki bu jideldin özini qachurush imkaniyiti yoq. Shu nuqta éniqki,  xitay döliti afghanistan mesiliside amérikigha oxshash noqul pul arqiliq meblegh sélishning ornigha bashqiche usul qollunishi mümkin. Xitay dölitining chong qurulush shirketliri, afghanistanda asasiy mu´esse qurulushi élip bérishi mumkin. Xitay dölitining afghanistandiki talibanlargha yardem qilishi aldi bilen öz menpe´etige, „bir yol bir belbagh“ qurulushini saqlap qélishqa uyghun.

Amérikining afghanistandiki wezipisi mundaqche qilip éytqanda bin ladénni qolgha chüshürgendin kéyin axirlashqan diyishke bolidu. Emma amérika „shimali ittipaq“ küchlirini yölep, özige mayil bolghan, afghanistan hökümitini tikleshte meghlup boldi.

Amérika eskerlirini chékindürgendin kéyin talibanlar, amerika tashlap ketken 2 mingdin artuq broniwik, 40 din artuq tik uchar, uchqusisiz ayrupilan, we zor miqtardiki M16, M4 tipliq pilimot, kéchisi urush qilish esliheliri  qatarliq ilghar urush qorallirigha ige boldi. Bu xitay dölitini eng endishige salidighan bir nuqta.

Taliban küchlirining afghanistanni qoligha élishtin ilgirila, xitay döliti bilen uchrishishi xelq´araning diqqitini qozghighan idi. Talibanlar hakimiyetni igiligendin kéyin bolsa, xitay dölitining ular bilen téximu yéqin bolup ketiwatqanliqi otturigha chiqti.

Amérika we uning ittipaqdashliri afghanistandin aldirap chékiniwatqan bu mezgilde, xitayning diqqiti afghanistandiki qimmetlik tebi´iy bayliqqa merkezleshken. Xitayning döletlik axbarat wastiliri we xitay analizchiliri talibanning qolidiki afghanistanning bayliqini échish heqqide qizghin söhbetlerni bashlighan.

Bügünki künde eqliy téléfonlar we éliktirliq mashinilargha ishlitilidighan, nadir topa bilen litiy maddisigha bolghan éhtiyaj küchiyiwatqan weziyette. Afghanistanda bu xil tebi´iy bayliqlar mol bolup, qimmiti 1 tirilyon dollardin ashidiken. Ötkenki 40 yil dawamida, afghanistanda üzülmey dawamliship kelgen urush tüpeylidin sabiq sowét ittipaqi, rusiye we amérikaning bu bayliqlarni échip paydilinishi tosqunluqqa uchrighan. Emdilikte xitay döliti, bu qimmetlik bayliqqa köz tikiwatqan bolup, qoshna dölet pakistan'gha salghan 60 milyard dollarliq asasiy muesse  qurulushigha tayinip, afghanistandiki u xam eshyalarni qézish we xitaydiki zawutlirigha toshush imkaniyitige ige. Emma buning üchün taliban küchlirining afghanistanda toluq muqimliq ornitishi we rayon bixeterlikini saqlishigha toghra kélidu. 

Biz sherqiytürkistanlilar bolsaq nöwette qandaq qilip tézdin jaza lagérlirini taqitish, xelqara weziyetning özimizge paydiliq yochuqliridin ünümlük paydilinip, xelqimizni xitay dölitining tömur tapinidin qutquzush, ularni erkinlikke erishtürüsh, özimizni dölet bashqurush éqtidarigha ige sapa bilen yétishtürüshke tirishishimiz lazim. Dölet qurush asan emes, uni dölet qilip tutup turush téximu asan emes. Bu nuqtini öz tariximiz we bashqa milletlerning dölet qurghan tejirbisidin ügünishimiz kérek.

Paydilan´ghan menbe´eler:

https://www.bbc.co.uk/programmes/m000zfgx

https://www.bbc.co.uk/programmes/m0010kwv

https://www.dw.com/de/kabul-h%C3%A4tte-zerst%C3%B6rt-werden-k%C3%B6nnen/a-59613162

https://www.dw.com/de/afghanistan-blickt-in-den-wirtschaftlichen-abgrund/a-59549669

https://www.dw.com/de/die-not-der-afghanischen-fl%C3%BCchtlinge/a-59485172