Yawropa ittipaqi bilen xitay dölitining öz- ara meblegh sélish kélishimi

Aptori: Anwar Ahmad

2020- yili 12- ayning 2- küni gérmaniye federal hökümiti, yilliq kishilik hoquq doklatini elan qilip xitay hökümitining kishilik hoquqni depsende qilish, bolupmu sherqiy türkistandiki basturush siyasitini qattiq rewishte tenqid qildi.

2020- yili 12 –ayning 7- küni yawropa ittipaqigha eza 27 dölet birdek yuqiri awaz bilen xitay hökümitining sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq, kishilik hoquq depsendichilik jinayitini jazalashtiki 23 maddiliq, yawropa ittipaqining „ magnitskiy qanuni “ (magnitsky acht)maqullidi. Bu arqiliq yawropa ittipaqigha eza döletler özlirining démokratik qimmet qarishini, erkinlikni qoghdashtiki keskin meydanini dunya jama’itige namayan qilghan boldi. Buningda gérmaniye özining yawropa ittipaqidiki yétekchi tesiri, re’islik nopuzi küchlük ijabiy rol oynap muhajirette yashawatqan qérindashlirimizgha azraq bolsimu ümid béghishlap , her- birimizni söyündürgen idi.

2020- yili 12- ayning 30- küni, yawropa ittipaqi bilen xitay döliti öz –ara meblegh sélish toghrisida kélishim imzalighanliqini elan qildi. Bu xewer chet ellerde yashawatqan barliq sherqiy türkistanliqlarni heyran qaldurush bilen bir waqitta yawropa ittipaqining bu kélishimge imza qoyghanliqigha qarshi küchlük inkas peyda qildi. Bu xil keypiyatni chüshinish mumkin emma buningliq bilen biz néme meqsetke yételmeymiz? Bu arqiliq kélishimni bikar qilish mumkinmu? Bu kélishim hazir qanuniy küchke igimu? Eger

qanuniy küchke ige bolsa biz üchün qanchilik ziyan élip kélidu ? Dégendek bir qatar so’allargha jawab tépish üchün özüm izden’gen matériyallardin bu kélishim toghrisida oqurmenler bilen ortaqlishishni layiq kördüm.

Aldi bilen biz bu kélishim toghrisida qisqiche chüshenchige ige bolayli.

Nöwette bu kélishimning mezmuni herqaysi tillargha terjime qilish, teyyarlinish basquchida. Pirinsip buyiche bu xizmet 2021 –yilining birinchi 6 ay ichide tamamlinishi belgilen’gen . 2021- yili 7-aydin bashlap yawropa ittipaqi qanun organlirining qanuniy jehettin körüp chiqishigha sunulidu. Qanun organliri, qanun maddiliri boyiche tekshürüp testiqlighandin kéyin yawropa ittipaqigha eza bolghan 27 döletning körüp chiqip, kélishimge imza qoyushigha sunulidu. Eza döletler kélishimni körüp chiqip, her bir eza dölet imza qoyghandin kiyin yawropa ittipaqidiki herqaysi eza döletlerdin terkib tapqan, 600 din artuq yawropa parlamént ezalirining awaz bérishige qoyulidu. Bérilgen awaz köp sanliqni igiligen teqdirde andin bu kélishim qanuniy küchige ige bolup andin ijra qilinish salahiyitige ige bolghan bolidu. Yuqirida otturigha qoyulghan xizmet tertipi, héchqandaq qarshiliqqa uchrimay pirinsip boyiche nahayiti ongushluq boldi déyilse kélishim 2022- yilidin bashlap ijra qilinishqa bashlaydu. Démek bu kélishim téxi qanuniy salahiyetke ige bolghan weziyette bolmastin belki birinchi qedimini emdila basqan bir shara’itta .

Undaqta bu kélishim néme üchün hazirqidek bir weziyette ikki terepning qiziqishini qozghidi?

Yawropa ittipaqi bilen xitay döliti 2012- yilidin bashlap, bu kélishim toghrisida jem’iy 35 qétim söhbet ötküzgen. Her qétimliq söhbette kishilik hoquq, patént hoquqi, bazar igiliki, her sahediki karxanilarning sodidiki erkin riqabiti, xitay karxaniliri bilen yawropa karxanilirining imtiyaz jehettiki chong perq qatarliq nurghun mesililerde ixtilap seweblik ortaq pikirge kélelmigen idi. Emma 2020- yili 12- ayda ötküzülgen, 6 künlük söhbette ikki terep öz – ara ortaq pikir birliki hasil qilghan. Yawropa ittipaqi bilen xitayning marafonche bundaq tez pikir ortaqliqigha kélishidiki seweb néme?

1. Yer shari iqtisadining köp qutupluqqa qarap yüzlinish dolquni.
2. Amérikining 2018- yilidin bashlap xitay döliti bilen bolghan iqtisadi kirizis.
3. Amérikining yawropa ittipaqi bilen bolghan sodidiki sürkilishler.
4. Korona wirusi seweblik dunya iqtisadning chöküshi we amérikining ajizlishishi.

  5. Xitay dölitining yéngi yipek yoli élip kélidighan payda – ziyanlar.

Ikkinchi dunya urushidin keyni amérika yétekchilikide tüzülgen dunya tertipi, yéngidin zorayghan xitay dölitining xirisigha duch keldi. Eslide amérikini merkez, yawropani asas qilghan rusiye, hindistan,yaponiye, sherqiy jenubiy asiya, awstraliye qatarliq döletlerning dunya baziridiki orni we iqtisadiy küch sélishturmisi jehette kéyinki yillardin bashlap mahiyetlik özgirish peyda qilish bilen bir waqitta ularning dunya baziri we dunya iqtisadidiki orninimu özgertti. Amérika yétekchilikidiki gherb elliri „xitay döliti iqtisadiy jehettin rawajlansa démokratiye , erkinlik qimmet qarishini qobul qilidu „ dégen arzu bilen xitayni téxnika, iqtisad bilen teminlep, xitay dölitini rawajlandurghan, dunyadiki ikkinchi iqtisadi küchke aylandurghan bügünki künde, xitay döliti dunya baziridiki yene bir merkez, küch bolup meydan’gha chiqti. Xitay dölitimu öz küchini körsitish, nopuzini namayan qilish pursitini qoldin bermeydu. Shundaqla dunya tertipining riyasetchisi bolush üchün tirishiwatidu. Xitay dölitining „yéngi yipek yoli“pilani buning bir misalidur.

Amérika 2018 – yilidin bashlap xitay döliti bilen iqtisadiy , soda söhbiti élip bériwatqan bolsimu emma pikir ortaqliqigha kélelmey , xitay dölitini yuqiri tamojna béji qoyup jazalash bilen bir waqitta yuqiri pen- téxnika, pul- mu’amile sodisi jehettimu jazalap,herbiy, iqtisadiy jehettin yer shari, rayon xaraktérlik muhasirige aldi. Buning netijiside xitay döliti iqtisadi jehette zerbige uchrapla qalmastin belki yuqiri téxnikiliq sana’itimu zor ongushsizliqqa duch kéliwatqan bir shara’itta . Ötken yili xitay döliti, orbitigha élip chiqish üchün qoyup bergen 5 rakétasi chüshüp ketti. Yumshaq détal diskisi we qisqa dolqunluq téxnika ishlepchiqirishi nöwette éghir xirista turmaqta. Xitay dölitige meblegh salghan karxanilar hindistan, wiyétnam qatarliq döletlerge köchüp ketken bolup yaponiyening 40% shirkiti xitay dölitidin cheklinip bolghan. „dunyaning erzan emgek baziri“ dégen bu nam xitay dölitidin xoshlishish harpisida.

Xitay döliti xongkongda „dölet bixeterlik qanuni“ ni elan qilip, yuqiri téxnika shuningdek xelq’aradiki bir qisim ewzel imtiyazlargha xongkong arqiliq érishishtek bu köwrükni buzup tashlidi.

Amérika yawropa ittipaqigha eza döletlerning bir qisim mehsulatliri bolupmu gérmaniyening ayirbusqa a’it sana’et mehsulatliri, aptomobil import sodisida tamojna béjini östürüp jazalidi. Gérmaniyening 2006-yili bashlighan,1230 kilométirliq , 7,4 milyard yawro meblegh salghan rusiyedin gaz import qilish qurulushigha qarshi turup

gérmaniyeni jazalash bilen bir waqitta gérmaniyediki 11 ming amérika eskirini élip chiqip ketti. Amérikining „TESLA “ aptomobil shirkiti, ötken yildin bashlap xitay dölitide ishlepchiqirishqa kiriship, gérmaniyening bu sahediki sodisigha xiris peyda qildi. Xitay dölitining meblegh sélish bahaniside yawropa ittipaqigha eza döletlerni bir- birlep yütiwétish niyiti barghanche roshenlishishke bashlidi. Amérika bilen yawropa otturisidiki soda qatarliq jehettiki ziddiyetler, xitay döliti bilen yawropani yéqinlashturghan seweblerning biri.

Korona wirusi seweblik dunya iqtisadi 2020- yili qabahetlik bir yilni béshidin kechürdi. Herqaysi döletlerning iqtisadi zor chékinishke duch keldi. Jümlidin yawropa ittipaqigha eza döletlermu éghir kirizista turmaqta. Yawropa ittipaqigha eza döletlerning nopusi 447 milyon 670 ming. Yérim milyardqa yéqin ahalisining nöwettiki qabahetlik korona dewridin ongushluq ötüwélishi , eza döletlerning iqtisadini tedrijiy eslige keltürüp, jem’iyetning normalliqini eslige keltürüsh yawropa ittipaqi shundaqla eza döletlerning nöwettiki jiddiy wezipisi.

Korona wirusi seweblik amérikining iqtisadi éghir zerbige uchridi. Bundaq bir shara’itta amérikining yawropa ittipaqidiki ajiz döletlerge yardem qolini sunushi éhtimaldin köp yiraq. Bu xil ehwaldin paydilan’ghan xitay döliti, amérika bilen kélishelmigen nurghun nuqtilar shundaqla 7 yildin buyan söhbet ötküzüp ortaq pikirge kélelmigen yawropa ittipaqining teleplirige tézla maqul bolghan. Uningdin bashqa xitay terep „xelq’ara emgekchiler teshkilati „(ILO) ning ikki türlük ehdinamisi „mejburi emgek ehdinamisi“(CO29) we „ mejburi emgekni bikar qilish ehdinamisi“(C105) ni testiqlap, ijra qilishqa tirishidighanliqini bildürgen. Ilgiri xitay döliti terep, mejburi emgek mesilisini izchil ret qilip kelgen. Yawropa ittipaqimu özining dunyadiki yene bir merkezdin ibaret nopuzini namayan qilish pursitige érishken .

Xitayning „yéngi yipek yoli“ pilani yawropa ittipaqigha eza bolghan, iqtisadiy ajiz döletlerge kéyinki yillarda yüz bergen dunyawi iqtisadiy kirizis élip kelgen ötkünchi qiyinchiliq dewridin ötüwélishigha qismen derijide bolsimu waqitliq yardimi bolidu. Shu sewebtin bu döletler xitay dölitining chishigha tégishnimu xalap ketmeydu. Bolupmu hazirqi shara’itta téximu shundaq.

Xitay döliti kélishimde yawropa ittipaqigha béyjing , shangxey, guang jow qatarliq 4 chong shehiride biwasite meblegh sélish , meblegh sélish sahesi banka, pul- mu’amile, sehiye- saqliqni saqlash, hetta baqmichiliq sahelirini öz ichige alghan. Bu sahelerde

pul tépish yawropa ittipaqini intayin jelp qilidighan sahedur. Gérmaniye tereqqiy qilghan sana’et döliti bolupla qalmastin belki baqmichiliq, yürüshleshken qushxana téxnikisi jehette dunyada ikkinchi orunda turidu. Choshqa baqmichiliqi saheside dunya boyiche daniye birinchi orunda, gérmaniye ikkinchi, gollandiye üchinchi orunda turidighan bolup bu sahe ikkila terepni jelp qilidighan soda sahesidur . Eger kélishim resmiy qanuniy küchke ige bolsa xitay döliti özige éhtiyajliq , amérika teminleshte chek qoyuwatqan yuqiri téxnikilargha érishidu . Yawropa ittipaqimu pul tapidu. Gérmaniye aptomobil saheside her 100 aptomobilning 40 xitay bazirida satalaydu. Xitay dölitidiki otturhal istémal sewiyesidiki nopus 400 milyondin artuq bolup, bu istémalchilar yawropa meblegh salghuchilirini xitay döliti bilen soda qilishqa eng qiziqturidighan amillarning biridur. Yawropa ittipaqi istatistika idarisining sanliq melumatigha asaslan’ghanda 2019 –yili yawropa ittipaqi, xitay dölitige 198 milyard yawro qimmitide mal éksport qilghan bolsa xitaydin import qilghan mal qimmiti 362 milyard yawro bolghan. Ikki terepning soda miqdari 650 milyard yawrogha yetken. Dunyaning dewr chaqi iqtisad bilen aylinidu. Tinchliq urush arqiliq qolgha kélidu , uning asasiy iqtisad .

Söhbet jeryanida xitay döliti terep izchil halda, özining 5G türini yawropa baziridin chetke qéqilmasliqni shert qilip kélishimge kirgüzüshni telep qilghan bolsimu emma bu telepni yawropa ittipaqi terep keskin ret qilip qobul qilmighan.

Töwende dunya bankisi 2019- yili elan qilghan girafikidin dunyadiki döletlerning iqtisadi küchi we dunya bazirida igiligen nisbitige qarisaq mesilini téximu yaxshi chüshineleymiz.

Amérika yawropa bilen birleshse xitay dölitige küchlük derijide qarshi turalaydu yaki xitay döliti yawropa bilen hemkarlashsa amérikigha taqabil turalaydu we dunyagha hökümranliq qilish qara niyitini ishqa ashuralaydu. Bu xil tallash bizning ixtiyarimizdiki yaki qolimizdin kélidighan ish emes. Chong döletler siyaset belgiligende aldi bilen öz dölet menpe’etini chiqish qilidu hergizmu uyghurning menpe’etini asasiy orun’gha qoymaydu. Biz özimizni yawropa ittipaqining ornigha qoyup oylap baqayli, yuqiridiki san- sifirlarni sélishturayli , eger dunya xitaydek bir diktatorni tallighan bolsa biz uninggha charisiz. Bizning düshminimiz peqetla xitay kommunist hökümiti, hergizmu xitay döliti bilen soda qilghanlar emes.Töwende kélishimdin kéyinla otturigha chiqiwatqan, kélishimge qarshi selbiy inkaslargha qarap baqayli.Kélishim toghrisida yawropa ittipaqi bilen xitayning birlikke kelgenliki toghrisidiki xewer elan qilinipla, buninggha qarita dunyada küchlük qarshi inkaslar arqimu arqa otturigha chiqishqa bashlidi. Bu toghrisida xelq’aradiki nopuzluq axbarat wasitilirida munazire

bolupla qalmay belki amérika , yawropa qatarliq gherb elliridiki hökümet erbaplirimu özlirining qarshi bayanatliri, pikirlirini toxtimay elan qiliwatidu.

Amérika hazirqi hökümitining mu’awin dölet bixeterlik meslihetchisi Matt Pottinger shundaqla kéler nöwetlik hökümette wezipige olturidighan Jio Bidinning dölet bixeterlik meslihetchisi Jake Sulliwan birdek bu kélishimdin özlirining heyran qalghanliqini ilgiri sürdi. Washin’gtondiki nopuzluq bir eqil ammiwi bolghan Rhodium Groupning siyasat mutexessisi Noah Barkin: bundaq bir kélishimni washin’gtonning qet’iy qobul qilalmaydighanliqini shundaqla uninggha qarita sükütte turmaydighanliqini elan qildi.

Firansiye soda ministiri Firank Riester bu kélishimge tézla inkas qayturup: „ eger béyjing hökümiti mejburi emgek mesilisini hel qilmighiche, biz bu kélishimge hergiz qoshulmaymiz“ dep éniq otturigha qoydi.

Yawropa –xitay soda birleshmisining bashliqi Joerg Wuttke bayanat elan qilip: „bu bir mukemmel kélishimdin téxi xélila yiraq, téxi emdila tunji qedem“ dédi.

Yawropa ittipaqi soda komitétining re’isi Bernd Lange özining twittér hisawatida agahlandurup:“ soda siyasiti peqetla boshluqni toldurush bilenla meydan’gha kelmeydu, bizning meblegh sélish kélishmimizde mejburi emgek mesilisi tüptin hel qilinishi kérek, bu mesile kélishimning qanuniy küchke ige bolushining hayati teqdirini belgileydu“ dédi.

Yawropa ittipaqigha eza döletler ichide polsha tunji bolup bu kélishimge qarshi chiqti we kélishimde ortaq pikirge kélishtin ilgiri, yawropa ittipaqining amérika hökümiti bilen xitay sodisigha munasiwetlik mesililerde muzakire qilishi kéreklikini otturigha qoydi.

G7- amérika , gérmaniye ,en’gliye, firansiye, italiye,kanada, yaponiye: sana’etleshken döletler gorohining ezaliri tunji qétim imzaliq xet chaqiriqi elan qilip, eza dölet hökümetlirining birlikte xitay dölitige qarita teshebbuskarliq bilen xitay dölitining xelq’ara teshkilatlargha singip kirishi, uchur, pen- téxnika ölchimini buzushi, kishilik hoquqni depsende qilishi, hindi-tinch okyan rayon weziyitini jiddiyleshtürishige qarshi birliksep tüzüp ortaq qarshi turush we gherb ellirini xitay dölitining künsayin zoriyiwatqan qebih niyitidin agah bolushqa chaqirdi. G7 sana’etleshken döletler guruhining, herqaysi dölet parlamént ezaliridin terkib tapqan texminen 70 ezasi bolup, bu chaqiriqni gérmaniye federal parlaménti tashqi ishlar komitétining re’isi Norbert Röttgen qozghighan. Chaqiriq xétige imza qoyghanlar ichide gérmaniye tereptin

hakimiyet beshidiki herqaysi partiye rehberliri, gérmaniye féderal parlamént , yawropa parlamént ezaliridin terkib tapqan.

Chaqiriq xétide :“ béyjing hökümiti dölet ichide kishilik hoquqni éghir derijide depsende qiliwatidu, xelq’arada bolsa xelq’araliq pirinsip,siyaset, ehdinamilerni ayaq asti qilip, bizning démokratik , erkinlik asasidiki jem’iyitimiz üchün tehdit peyda qilmaqta. Biz xitay dölitining künsayin éshiwatqan tehditi üchün gherbtiki herqaysi dölet rehberliri, hökümet bashliqliri ortaq tedbir élip birlikte qarshi turushimiz kérek “déyilgen.

Amérika 2021- yili 1-ayning 12- küni, özining kéler 10 yilliq déngiz armiye pilanidiki“ hindi-tinch okyan istratégiyesi “ning bir qisim mezmunlirini elan qildi. Bu sahediki nopuzluq mutexessislerning ashkarilishiche, uningda xitay döliti bilen rusiye amérikining riqabetchisi emes belki reqibi déyilgen. Amérika dölet siyasiti xitayni reqib dep békitken teqdirde, hakimiyet béshigha kim chiqishtin qet’i nezer bu siyaset asan özgermeyla qalmastin belki öz nöwitide amérikining Nato- atlantik okyan ehdi teshkilatidiki ittipaqdashlirighimu öz tesirini körsitidu. Ikkinchi dunya urushidin kéyin nato ning qurulushidiki meqsetning biri bolsa kommunizmgha ortaq qarshi turushtin ibaret. Amérikidiki pirézidént hoquqini ötküzüp bérish - ötküzüwélishidin kéyin bolidighan özgirishler kélishimge qandaq tesir körsitidu? Bu nuqtisi hazirche éniq emes. Emma éniq yéri shuki héchqachan qargha qaghining közini choqulimaydu.

Yawropa eqil ambiri bolghan yawropa tashqi siyaset, tetqiqat komutéti asiya ishliri mudire Janka Oertel :“ xitay dölitining 2020- yilidiki dunyawi epti- beshirisige shahit bolup turuqluq ular bilen bundaq bir ishni qilish ulargha xata signal bergenlik, bu eqilge sighmaydu“ dep körsetken.

Gérmaniyening xelq’aradiki xitay döliti mesililiri boyiche nopuzluq eqil ambirining biri bolghan „Merics“ instituti, 2021- yili 1- ayning 13- küni „2021- yili xitay döliti toghrisidiki perez“ ni elan qildi. Bu „perez“ xitay kommunist partiyesi qurulghanliqining 100 yilliqida, xitay dölitide yüz bérish éhtimali bolghan siyasiy, iqtisadiy özgirish, qiyin mesililer shundaqla yawropa ittipaqi bilen xitay döliti munasiwiti, gérmaniye bilen xitay döliti munasiwiti qaysi yölinishke qarap rawajlinidu ?“ qatarliq mesililerge jawab bergen. Buninggha gérmaniyening 170 neper xitay mesililiri mutexessisi we xelq’aradiki nopuzluq mutexessislerdin 1000 gha yéqin kishi qatnashqan. Uning netijisi töwendikilerdin ibaret.

1. Amérika –xitay döliti riqabet wekillikidiki gi’opolitik siyaset, béyjing hökümitining ichki siyasiti we iqtisadiy istratégiyelik saheliridiki tedbirlirige dawamliq tesir körsitidu, béyjing hökümiti ichki istémalni janlandurushni dawamliq tekitleydu, buning ichide téxnika jehette özige tayinish we ijtima’iy, iqtisadning muqimliqi asasiy orunda turidu.
2. Shijinpingning hoquqigha xiris peyda qilish imkaniyiti ajizlap eksiche uning hoquq da’irisi téximu küchiyishi mumkin.
3. Atlantik okyan ikki qirghighidikilerning munasiwiti yaxshilinip shundaqla xitay döliti bilen amérikaning pen- téxnika, tor uchuri sahesidiki riqabiti texmu keskinlishish éhtimali yuqiri.
4. Angéla Merkeldin kéyinki gérmaniye federal hökümiti xitaygha qattiq siyaset qollinishi mumkin.
5. 66% mutexessis, yawropa ittipaqi bilen xitay döliti siyasiy munasiwitining yiriklishish mumkinlikini, 50% mutexessis ikki terepning hazirqi iqtisadiy munasiwitini saqlap qalidighanliqini ilgiri sürgen.
6. Köp sandiki mutexessislerning qarishiche san- sifir asasiy mu’esse saheside yawropa ittipaqi xitay dölitidin qol üzüshi kérek iken.
7. Teywen boghuzidiki ikki terep otturisidiki weziyet téximu jiddilishidiken.

Mutexessisler birdek yawropa ittipaqining hongkong we uyghur mesiliside xitay dölitige keskin tedbir qollunishi, zenjirsiman teminlesh séstimisida xitay dölitige ziyade tayinip qélishtin saqlinish, dunyawi kowid-19 wirusini tizginlesh xizmitide xitay döliti bilen hemkarlashmasliq kérekligini alahide eskertken.

RCEP- yer sharidiki üchtin bir nopusini shundaqla dunya kishi béshigha toghra kélidighan otturiche kirimning 30% ge yéqin miqdarini igileydighan, asiya- tinch okyan rayonidiki 15 dölettin terkib tapqan rayon xaraktérlik soda hemkarliq ittipaqi. 2020-yili 11-ayning 15- küni bu ittipaqqa eza döletler öz- ara soda hemkarliq kélishimi imzalidi. Xitay döliti bilen awstraliye bu ittipaqqa eza we oxshash waqitta kélishimge imza qoyghan döletler. Awstraliyening xongkong, uyghur mesilisi qatarliq nuqtilarda xitay dölitini keskin eyiblishi seweblik, xitay döliti öch élish üchün öz tamojnisigha tizimlatqan awstraliyening 100 din artuq paraxottiki malni kélishimge xilap halda chégrasidin kirgüzmey, aylarche saqlatti hemde awstraliyege 5 milyard amérika dolliri qimmitide ziyan saldi. Bu ish hazir WTO - dunya soda teshkilatining bir terep qilish basquchida turuwatidu.

Hemmimizge sir bolmighinidek rusiye bilen xitay döliti eng yéqin ittipaqdash, hemkarliq munasiwitidiki dölet. 2020 - yili bashlan’ghan we hazirmu dawam qiliwatqan xitay döliti bilen hindistan otturisidiki jiddiylikke qarita, rusiye özining xitay dölitige sétip bermigen ilghar urush qorallirini hindistan’gha séxilerche, téxnikisi bilen qoshup sétip berdi.

2020- yilining axiridin bashlan’ghan soghuq hawa éqimining tesiride, xitay dölitining gherbiy shimali we shimaldiki ölkiliri nöldin töwen 40 giradustin yuqiri bolghan soghuq hawaning éghir tesirige uchridi. Bu rayonlarni tok bilen teminleshte rusiye bilen xitay döliti öz-ara kélishim hasil qilghan emma rusiye öz aldigha qarar chiqirip, mushundaq éghir weziyette tok bilen teminleshni toxtutip qoydi. Yighinchaqlap éytqanda dunya weziyitining özgirishige egiship, döletler otturisidiki munasiwetmu özgirip turidu.

Yuqiridiki bayanlardin qisqighina ikki hepte ichide meydan’gha kelgen, dölet erbabliridin tartip dölet tashqi siyasetlirige tesir körsitish iqtidarigha ige bolghan, nopuzluq eqil ambarlirining bu kélishimge qarita selbiy tesiri toghrisidiki intayin az bir qisimi üstide toxtalduq. Bu xil qarshiliq belkim téximu ewjige chiqishi, kélishimning resmiy qanuniy küchke ige bolushi üchün yillarche waqit kétishi mumkin.

Démek aldimizda xiris bilen purset tengla mewjut. Yawropa ittipaqi biz oylighandek undaq sebiylerche bu kélishimde xitay döliti bilen ortaq pikirge kelgen emes. Yawropa ittipaqi xitayning wedisini emelge ashurushni qolgha keltürüsh üchün mexsus nazaret qilip tekshürüsh méxanizimi qurghan, emma uning wedige xilap qilmishni jazalash tedbiri yoq. Mana bu kélishimning eng ajiz nuqtisi. Yawropa ittipaqi xitay dölitining kélishimdiki maddilar boyiche uni toluq ijra qilish waqit jedwilini békitse , shundaqla ijra qilmighanliri toghrisida uni jazalashtiki konkérit tedbir, waqit jedwilini békitip chiqsa belkim bu kélishim ongushluq halda royapqa chiqishi mumkin, chünki yawropa ittipaqi xitay dölitining xelq’ara soda teshkilatigha kirishtin ilgiri bergen wedilirini, xongkong mesiliside dunyagha bergen wedisini bilidu. Xitay hakimiyitining mahiyiti dunya üchün sir emes.

Uyghur- sherqiy türkistan mesilisi dunyadiki chong dölet, chong küchler bilen xitay döliti otturisidiki xizmet küntertipide yer alghan bir weziyette turuwatimiz. Dunya weziyiti tez hem keskin özgiriwatidu . Dunyamu xitay dölitidin ibaret bu diktator bilen tazimu bir tar kochida doqurushti. Biz diqqitimizni xirisqa emes belki pursetke, talash- tartish, eyibleshke emes belki qilishqa tégishlik ishimizgha merkezleshtürsek xelqimiz

üchün heqiqiy xizmet qilish pursitini qoldin bermigen bolimiz eksinche bolghan waqit, ömür israpchiliqidin ibaret.

Döletler bilen döletler otturisida menggülük dostluq yaki menggülük düshmenlik mewjut bolmaydu peqetla menggülük menpe’et munasiwiti mewjuttur.

2021-yili 1- ayning 15 küni 

Karlsruhe, Gérmaniye

,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,

Paydilan’ghan menbeler:
Https://www.dw.com/de/abkommen-mit-fallstricken-und-fragezeichen/a-56082459
Https://www.dw.com/de/merkel-fordert-von-china-besseren-zugang-f%C3%BCr-ausl%C3%A4ndische- unternehmen/a-53778323
Https://www.dw.com/de/eu-china-politischer-wille-aber-kein-ergebnis/a-54927095
Https://www.politico.eu/article/germanys-drive-for-eu-china-deal-draws-criticism-from-other-eu- countries/amp/?__twitter_impression=true&fbclid=IwAR2txTrqHRFATtlqgY9t5RSkiV0pnRmQHTq0Xs4D6FQ- ZVtUq3wUb36N-RI
Https://merics.org/de/briefing/investitionsabkommen-eu-china-selektive-fortschritte-viele-herausforderungen
Https://www.dw.com/zh/%E5%AE%A2%E5%BA%A7%E8%AF%84%E8%AE%BA%E4%B8%AD%E6%AC%A7 %E6%8A%95%E8%B5%84%E5%8D%8F%E5%AE%9A%E8%B0%88%E5%88%A4- %E5%8C%97%E4%BA%AC%E5%8F%AA%E8%B5%B0%E4%BA%86%E4%B8%80%E7%9D%80%E5%85%8 8%E6%89%8B/a-56123166
Https://www.ipg-journal.de/regionen/asien/artikel/deal-der-superlative-4816/