Eskertish: men eslide bu «parang» ni yézish xiyalim yoq idi. Kéyinche oylap baqsam, biz yashawatqan dölet xelqlirining bizge bolghan qarishi, musteqilliq körishimizge tutqan pozitsiyesi qatarliq tereplerde ularning héslirini bilip turghinimiz yaxshi dep oylidim. Adem özining chirayini peqet eynektinla köreleydu. Bizning gherb dunyasida qiliwatqan ishlirimizni küzütiwatqanlarning pikridin paydilinish biz üchün belgilik ehmiyetke ige dep chüshen’ginim üchün «parang» ni oqurmenlerning diqqitige sundum.
«u kishi» ismini tonushturghan idi, emma xoshlishishtin ilgiri «parang» ni yézish xiyalim bolmighachqa, ismini yazsam qoshulidighanliqi toghrisida soriwalmaptimen, yene kélip alaqilishish téléfon nomuri yoq. Gérmaniyening shexsi uchur mexpiyetlik qanuni boyiche, sorimastin ismini yazsam qanun’gha xilap qilmish hésablan’ghachqa «u kishi» dep yézishqa toghra keldi.
Bügün shenbe, dem élish küni bolup men yalghuz kishilik namayishqa lazimliq pilakat, teshwiqat wariqi, ay - yultuzluq kök bayraqni élip, sheherning awat meydani bolghan markétplatzqa keldim. Men turghan karlsruxé gérmaniyediki chong sheherlerdin hisaplanmisimu gérmaniye fédiral ali soti shundaqla gérmaniyediki 3 chong tetqiqat  merkizining biri  jaylashqan bolghachqa, kishiler bu sheherni gérmaniyening ikkinchi paytexti dep atishidu. Bu 1715- yili qurulghan, réyin deryasi boyigha jaylashqan, bu derya arqiliq firansiye bilen chégradash kélidighan awat sheherlerdin hésablinidu.  Sheherdiki birqanche uniwérsitét xelq’arada meshhur bolup dunyaning herqaysi jayliridin kélip oquydighan oqughuchilarning köp bolushi bilen  xelq’araliq sheher depmu atilidu. Aditim boyiche hazirliqni tügetkendin kéyin teshwiqat wariqini qolumgha élip etrapqa nezer saldim. Quyash öz nurini pütün zémin’gha séxiliq bilen chichiwatqan bolsimu etiyazning ghur-ghur soghuq shamili ademning yüzige xéli obdanla neshtirini sanjip turatti. Kocha we men turghan meydan etrapida kishiler pewqul’adde köp bolmisimu emma uyaqtin- buyaqqa ütüshiwatqan, qandaqtur aldirash ishliri üchün békette tiramway saqlawatqan, yene nerlerdindu bu yerge kélip sheherning qedimiy, öy- imaretlirini resimge tartiwatqan, yene beziliri ikki- üchtin boluwélip qandaqtur bir témilarda qizghin paranglishiwatqanliqi közge chéliqatti . Ularning turqidin ghémining yoqliqi, héch bolmisa bizdek dertmen emesliki chiqip turatti. Chünki bu zémin ularning döliti yaki bolmisa ular dölitidin bu yerge  sayahetke kelgen kishiler bolghachqa ularning yürüsh- turushi, chiray ipadiliri  manga  shundaq tuyghu bériwatatti .
Men bu yalghuz kishilik namayishta, shu bighem kishilerge bizning qisqiche tariximiz, medeniyitimiz, bolupmu kéyinki yillarda  xitayning irqiy qirghinchiliq siyasiti yürgüzüp, uyghurlarning insaniyet tarixida körülmigen bir zulum astida yashawatqinidek mezmunlar bilen hazirlan’ghan teshwiqat wariqini tarqitish, bizge alahide qiziqquchi sewrchan kishilerge  bolsa menmu nahayiti estayidilliq bilen ehwalimizni chüshendürüsh, tarixtiki musteqil döletlirimizni tonushturush, axirida xitay mustebit hakimiyiti üstidin shikayet qilish, gherb ellirining dunya medeniyitige öchmes töhpiler qoshqan uyghurlargha küchlük rewishte yardem qilishi zörürlüki toghrisida murajetler qilish bolatti.
 Men bu sheherde, xizmet we turmush seweblik 20 yil yashighan bolghachqa mesilining mahiyitini gérman puqraliri , yawropaliqlargha chüshendürüshning taktikisini yaman emes bilip qalghan idim. Ularning sözliri yaki chiray ipadisidinla qana’etlen’ginini bilip imkan qeder zériktürüp qoyushtin saqlinattim. Gérmanlar adette özliri qiziqqan mesililerni bashqilar bilen ortaq munazire qilishni, xelq’araliq , yershari xaraktérlik chong mesililer toghrisida soghuqqanliq bilen pikir yürgüzüshni , analiz qilishni yaxshi köridu. Méning meqsitimmu del gérmaniye jem’iyitining yeni gérman puqralirida bizning mesilimiz toghrisida jama’et pikri hasil qilish bolghachqa, bu nuqtigha diqqet qilattim. Men teshwiqat wariqini qanche köp tarqatsam, kishilerge bizning ehwalimizni qanche köp chüshendürsem ashu jaza lagérlirida eqelliy ademiylik hoquqliridin mehrum qilin’ghan, peqetla allahqa ichide duwa qilishtin bashqa héchqandaq imkani bolmighan, mezlum xelqimning bir kün bolsimu baldurraq ashu qabahetlik zulumdin qutulushi üchün  azraq bolsimu xizmet qilalidim dep chüshinip, puchilan’ghan, pighanliq qelbimge bir’az bolsimu teselli tapattim.
 Kün nuri teptining issitishigha egiship meydanda ademler asta- asta köpiyishke bashlidi. Anda- sanda uyaqtin- buyaqqa ütüshüp kétiwatqan kishilermu közge chéliqip turatti. Ulardin beziliri kélip mendin teshwiqat wariqi élip ketse, beziliri alahide yénimgha kélip:
-          ishliringiz utuqluq bolsun, dep kétip qalatti.  Ulargha teshwiqat wariqi tenglisem:
-          silerning ehwalinglardin xewirim bar, allah silerni öz panahida saqlisun dep kétip qalatti. Bu ularning manga bergen semimiy tesellisi hisaplinatti. 
Teshwiqat wariqini almighanlardin «bizning paji’elik ehwalimizdin toluq xewerdar bolalmaydighan boldi» dep ichimde meyüslensemmu bilindürmestin ulargha rehmet dep qoyattim.
Shu teriqide men 10 dek kishige teshwiqat wariqi tarqitip, 7-8 kishining manga bergen tesellisi bilen  baharning axirqi ghur- ghur shamilida, bir xilda yelpünüp, etraptiki kishilerning ixtiyarsiz diqqitini tartiwatqan, sherqiy türkistan dölitimizning simowoli, xelqimning ghorori, iptixari bolghan ay yultuzluq kök bayriqimizning jewlan qilishigha zoqlinip , meydanda turghinimgha bir sa’ettin éship ketkenlikini tuymayla qaptimen.
Sheherlik hökümet binasining munarigha onitilghan. 4 tereptin körgili bolidighan, yiraqtinla  közge chéliqip turidighan yoghan sa’etning istrélkisi waqitning 11:15 ötkenlikini körsütüp turatti. Shu esnada meydanning kün chiqish teripidin ikki chaqliq kichik somkini söriwalghan, tembel, ottura boy, yürüsh- turushidin tipik gérmanliqi chiqip turidighan bir er kishining men terepke külümsiriginiche kéliwatqanliqi közümge chéliqti.
U kishi manga ikki qedem qalghanda külümsirep turup:
-          «etigenlikingiz xeyrlik bolsun» déginiche qolini manga uzatti. Menmu jawaben :
-          etigenlikingiz xeyrlik bolsun dep jawab bergech semimiy qol éliship körüshüp, salamlashtuq.
U kishi béshigha shepke kiyiwalghan, boynigha yung sharpa yögigen , kalte , yarishimliq qisqa pelto kiygen, qangsharliq, közi kök, saqilini qisqa emma nahayiti yarishimliq yasighan, qoyuq qashliq, boynigha “nikon“ markiliq qimmet bahaliq, köp iqtidarliq foto kaméradin ikkini ésiwalghan bolup biri orginal fokusluq yene biri özgirishchan fokusluq apparat idi. U kishining tashqi körünüshidin bu sheherde turmaydighanliqi chiqip turatti . Ichimde bu kishi 57-58 lerge yéqinlashqan , zhurnal yaki gézitning muxbiri bolup, ziyaret yaki sayahet bilen bu sheherge kelgenlikini perez qildim. Biz qisqa emma qizghin salam- sa’ettin kéyin , u kishi özini manga tonushturup:
-          men hanowerda turimen, axsham kelgen idim, bu sheherning körüshke tégishlik qedimiy iznaliri köp, yéngiliqlirimu köp iken, etigendin buyan xéli aylandim, men sayahet qilishni we uningdin xatire qaldurushni yaxshi körürmen dep men bilen xuddi kona tonushlardek sözlepla ketti. Men u kishige qolumdiki teshwiqat wariqidin birni sun’ghach: 
-          siz uyghurni bilemsiz ? Dep soridim. U kishi külümsirep turup, men sun’ghan teshwiqat wariqini qoligha aldi we teshwiqat wariqining aldi keynige bir qur köz yügürtüp chiqqandin kiyin jawaben:
-          men siler toghrisida bir qisim matériyallarni körgen dep sözligech uni purliship ketmisun dégendek qilip awaylap, chaqliq somkisigha saldi we manga qarap:
-          men sizni bayraq bilen qoshup resimge tartiwalsam bolamdu dep manga qaridi. Men derhal :
-          bolidu dep jawab berdim. 
U kishi “nikon“ markiliq apparatining fokusini manga toghrilap resimge tartishqa bashlidi. Kaméraning zatorini basqanda chiqqan ghiz- ghiz awazdin bu kaméraning pütün aptomatik, yuqiri tézlikte resimge tartidighanliqi bilinip turatti. U kishining resim tartiwatqandiki herikiti méning wetendiki muxbirliq hayatimni esletti. U chaghlarda men méxanik foto apparat ishlitettim, bezi jiddiy körünishlerni tartishta köp qiyinchiliq bolatti. U kishi resimge tartip bolghandin kéyin manga rehmet dégech: 
-          siz mushu sheherde turamsiz? Qanchilik waqit boldi? Xizmitingiz barmu? Dep soridi. 
Bu xildiki so’al sorash, öz irqigha oxshimighan milletlerdin sorilidighan, gérman xelqining tipik aditi idi. Yanchuqingizdiki gérman kimliki ularni qiziqturalmaytti . Men gérmaniye girazhdani désingizmu tashqi körünishingiz ulargha oxshimighanliqtin , ular yenila nedin keldingiz dégen so’alni sizdin sorashni estin chiqarmaytti. Ularni qiziqturidighini, sizning döletning parawanliqlirigha tayinip qalmastin belki izdinip, iqtisadi jehette musteqil yashash bolup, mushundaq addiy nuqtilardinmu gérman xelqining neqeder wetenperwer ikenliki ispatlinip turidu. Ular gérmaniye zéminidiki her bir giyah , chimdim tupriqinimu öz a’ilisining shexsi mülkidek mu’amile qilishqa, qoghdashqa adetlen’gen .
Menmu bu xildiki so’allargha jawab bérish aditim boyiche:
-          shundaq men bu sheherde yashawatqili 20 yil boldi, yéngi kelgen birqanche yildiki ishsizliqni hésabqa almighanda asasen ishlep keldim, dep udulla jawab berdim. U kishi:
-          namayishni yalghuz qilipsizghu? Nishaningiz yaki nishaninglar néme? Bu sheherde bashqa uyghur yoqmu? Dep soridi. Men jawaben:
-          biz bu sheherde 15 a’ilige yéqin uyghur bar, wetendashlirimiz bilen her heptining axiri, dem élish künide 2-3 sa’ettin nöwetliship namayish qilishni kélishiwalghan , bügün nöwet méning idi. Meqsitimiz, nishanimiz musteqilliq, dédim keskinlik bilen. U kishi qoshumisi türülgen halda manga qandaqtu bir nersini angqiralmighandek qarapla qaldi. Méning gérmanche tilim  akadémik sewiyede bolmisimu emma men hökümet orunlirida terjimanliq xizmiti bilen uzun yil shughullan’ghachqa, bu mezmunlarni gérman tilida xata ipadilep qoyushumgha özemmu ishenmeyttim. U kishi sel turuwalghandin kéyin sükütni buzup:
-          ajayip chongla bir gepni qildingiz ependi, musteqilliq, döwlet qurush, cholisi tegkendek qilidighan ish emes, bu bayraq özige mensup bolghan jughrapiyelik tupraqtila öz qedir- qimmitini tapalaydu, dessep turghiningiz gérmaniye tupriqi, siz xiyali dunyada yashimaywatqansiz, yaki bu peqet sizning shexsi arzuyingizmu? Dédi. U kishining sözliridin bir’az xorluq hés qilghan bolsammu bilindürmestin özemni aqlashqa tiriship:
-          yalghuz kishilik namayish peqet karlsruxé shehiridila emes belki shtuttgart, miyonxén shehiride, gollandiyening dom meydanida, amérikining boston shehiri qatarliq orunlarda, xéli waqitlardin béri dawam qiliwatidu. Uningdin bashqa dunyaning herqaysi döletliridiki uyghur teshkilatliri xitay hökümitining mustebit siyasitige qarshi, yilda köp sandiki namayishlarni teshkilleydu, shuning bilen birlikte gherb elliridiki teshkilatlirimiz izchil türde, parlamént , hökümet orunliridin bashqa yene yawropa parlaménti ,birleshken döletler teshkilati, amérika hökümiti qatarliq orunlarghimu uyghurning ehwalini, xitay hökümitining irqiy qirghinchiliq siyasitini pash qilishni dawamlashturup kéliwatidu . Meqsitimiz musteqilliq , dölitimizning musteqilliqini eslige keltürüsh dédim. U kishi anche érensimigen qiyapette:
-          men 2003- yilidin 2015- yilighiche bolghan jeryanda, xitay döliti we silerning yurtunglargha köp qétim barghan. Tunji nöwet silerning yurtunglarni körgendin bashlap, uyghurlargha ayit matériyallarni izdep kördüm. Kéyinki qétimlardiki ziyaritimde siler yashighan zéminni asasen dégüdek kördüm. Uyghurlar bilen mungdashtim. Ürümchi , aqsu, qeshqer, xoten , ghulja, turpan, qumul qatarliq chong sheherlerni, hetta bir qisim nahiye- yézilarnimu aylandim. Ajayip bayliringlarni, uqumushluq ziyaliy hetta gherb elliride yétishken akadémiklar, ademning ichi siyrilghudek  ghurbetchilikte yashaydighan namratlarnimu kördüm. Afriqidiki sehrayi kebir chöllikige oxshaydighan teklimakandiki qum barxanliri, alpés taghlirigha oxshaydighan tengri taghliri, yawropagha oxshap kétidighan  kengsay édirliqi , tagh üstidiki bughda köli, süyi azlap östengge oxshap qalay dégen tarim deryasi, gérmaniyening jenubigha oxshash, turpandiki keng ketken üzümzarliq, bipayan ékinzarliqlar , her yurtning özgiche adetliri, türlük mey baghlap pishidighan shirnidek oxshighan méwiliri, mezzilik her xil ta’amliri qatarliq ademni meptun qilidighan menziriler hélimu köz aldimda. Uyghurlar nahayiti méhmandost , sadda kélidiken , dédi. Men derhal u kishining sözini testiqlap: 
-          shundaq biz nahayiti méhmandost millet, musulman bolghinimiz üchün bashqilargha semimiy mu’amile qilimiz, shunga bashqa milletler uyghurlarni sadda déyishidu, dédim. U kishi axirqi qétim barghinimda dep sözini dawamlashturdi:
-          2015- yili 8-ayning béshida qumuldin ürümchige bérip , bir hepte turghandin kéyin yene kona aditim boyiche turpan, korligha bérip u yerdin teklimakanni toghrisigha késip ütüp, xotenning niye nahiyesi arqiliq kériye , chériye, lop nahiyelirini aylandim. Uningdin kéyin xoten shehiride birqanche künni ötküzüp, qaraqash, qaghiliq nahiyesi, arqidin qeshqer qedimiy shehiride birqanche kün turdum. 14-15-esirlerde asiya medeniyet merkezlirining biri bolghan, bu qedimiy sheher özining qedimiy asare- etiqiliri, özgiche binakarliq -qurulush, en- en’eniliri bolghan zibaliridin xélila ayrilip qalghandek,  sheher xélila kéngeytilgen bolup, xitay uslubida sélin’ghan imaretler her terepte közge chéliqidiken. Men qeshqerdin ayrilip atushtin ütüp, aqsugha keldim. Pilanim boyiche kuchadin yolgha chiqip muz dawan, bolghuntaydin ütüp könes arqiliq ghulja shehirige ulashtim. Yol azabi méni xéli charchatqan bolsimu yol boyi körgenlirim, birliri bilen bolghan söhbetlirimdin huzur élishni obdan bilginim üchün ghulja shehirige kélipla harduqum tézla chiqti. Murekkep, chigish weziyetke tolghan bu zémindiki 25 künlük sayahitimning axirqi ikki küni qalghan idi. Men etisi ghuljidin almutagha uchup, u yerdin özbékistan’gha bir heptilik bérip , uningdin kéyin gérmaniyege qaytip kétishni pilanlighan bolghachqa bu zémindiki axirqi künüm bilen xoshlishishqa qiyalmaywatattim, dep meyüslen’gen halda manga qaridi.
 Bu kishining bayanliri eyni chaghda, méning muxbirliq hayatimda bésip ötken yollirimni manga qaytidin eslitiwatatti. Men derhal:
-          sizning u ziyaretliringiz, sizde qandaq tesirat qaldurdi? Dep sorudum . U kishi somkisidin aldirimay bir botulka suni aldi we ikki otliwalghandin kéyin yene somkisigha salghach sözini dawamlashturdi.
-          silerning yurtunglarda saqchilarning tügimeydighan tekshürüshliri kishini tolimu bizar qilidu, bolupmu manga oxshash gérmaniyedin barghanlargha téximu awarichiliq. Bu zéminda ilgirikige qarighanda xitay milliti chong sheherlerning asasiy nopusigha aylan’ghan, kichik nahiye, yézilardimu körünerlik köpeygen. Men uchrashqan uyghurlar bolsal, ziyaliylar hökümetning qattiq siyasitidin anche- munche shikayet qilidighanlirini hésabqa almighanda, zor köpchiliki özlirining xizmiti bilen meshghul. Bayliri bolsa bay- bayashat, künde dégüdek ali derijilik réstoranlarda yep- ichip qaynaydiken, imkan qeder siyaset toghrisida söz échishtin özini qachuridiken. Ularning sheher- sheherlerde sétiwalghan öy- zéminliri, tijariti bolidiken. Gérmaniyediki milyonérlarmu u uyghurlardek yashiyalmaydu. Emma u uyghurlar köp sanliq emes. Namrat uyghurlarning ehwali intayin nachar bolup, körgen ademning ichi sérilidu . Ay- aylap gösh yéyelmeydighan , namrat uyghurlarmu az emes iken, emma ular barigha shükri qilidiken, siyaset chüshenmeydiken. Men xéli köp uyghurlar bilen uchrashtim. Men uyghurchide ular bilen biwasite sözlishelmisemmu ulargha «essalamu eleykum» dep salam bersem ular «we’eleykum essalam» déyishning ornigha yaxshimu siz dep jawab qayturidu. Emeliyette biz körüshken orunda birmu xitay yaki saqchi bolmighan shara’itta hem shundaq. Hetta «chet eldiki uyghurlarning qutratquluqi seweblik bizning bu yerdiki siyasetni hökümet chingitiwetti» dégenlermu boldi. Hökümetning siyasitige qarshi naraziliq heriket qilghanlarni köpchilik uyghurlar«shükri qilsichu, ténigha singgen nénini yisichu, bikardin bikargha tuxumni tashqa urghanning néme paydisi bar, birning palakiti minggha deptiken némishqa jim yürmigendu,………….» dégendek ibariler bilen teripleydiken. Özlirining eqelliy heq- hoquqliri, erkinlik, démokratiye, musteqilliq, döletchilik idiyesi, xitay néme üchün bizge zulum salidu? Sewebi néme? Millet néme üchün bu kün’ge qaldi? Qandaq qilip milletni bu zulumdin qutquzghili bolidu? Dégenlerni oylaydighanlar belkim bardur, emma men u xildiki kishilerni uchratmidim. «allah igem hemmini bilgüchi, u özi bizning ishimizni birterep qilidu, mushu bergen künigimu shükri, biz qandaq qilalayttuq, hökümet küchlük tursa, uning bilen teng turghili bolamdu? Sebirning tégi altun» dégüchilerni sheher- sheherde köp uchrattim.
- ziyaliy dégen bir milletni yoruqluqqa yétekleydighan mayak, milletning ghorori, milletning rohi bayliqi, milletni qozghaydighan idiyewi, meniwi küch. Milletning bayliri bolsa shu roh, idiyeni ré’alliqqa aylandurushtiki maddiy heriketlendürgüchi küch bolup, muhim helqilghuch amil. Xelq bolsa bu nuqtilarning asasi. Bu 3 nuqta birleshkende, herqandaq bir millet érishmekchi bolghan nishanigha yételeydu. Men körgen, söhbetleshken uyghur ziyaliylirining öz üstige yüklen’gen burchi, zulumda yashawatqan bir milletning kélechiki toghrisida izdinishning ornigha eksiche öz helekchili bilen bolup kétishi, uyghur baylirining heshemetlik shexsi turmushqa bérilip, milletning istiqbali toghrisida oylinishqa waqit ajritalmasliqi, milletning teqdirini özidin ayrip qarishi, ejdadlirining jenggiwar, köreshchan rohini yoqatmighan a’ililerde ösüp yétilgen nahayiti az sandiki  uyghurlar qolidin kélidighan barliq wasitiler bilen millet üchün, baturlarche sekrep otturigha chüshse, eziz hayatini qurban qilsa, awam xelq ularni qehriman dep yad étish, pexirlinish tuyghusida bolushning ornigha eksiche yuqiriqi ibariler bilen teriplishi méni tolimu epsuslandurdi. Bu qandaq roh? Qandaq ghurur? Qandaq wijdan?
U kishi sözlep mushu yerge kelgende dawamliq anglashqa taqitim qalmidi. Uning sözliri manga xuddi millitimning ghururi, sheripige haqaret qiliwatqandek, bizning tarixtin buyan tajawuzchilargha qarshi élip bériwatqan, baturlarche köreshlirimizni yoqqa chiqirishqa, uyghur ziyaliylirining , baylirimizning, awam xelqimizning, bizning musteqilliq köreshlirimizde töligen hésabsiz bedellirimizni tarix betliridin körmeske sélip, uyghur millitini nimjan, hamaqet qilip körsütüshke tirishiwatqandek tesirat bériwatatti. Men keskinlik bilen u kishining sözini bülüp:
- ependim, siz gérmaniyedek bir küchlük döletning erkin puqrasi, yanchuqingizda pulingiz bar, barimen dégen yerge baralaysiz, démekchi bolghan sözingizni déyeleysiz. Bizge oxshash mustemlike astida, yene kélip xitaydek zalim hökümetning zorawanliqida yashawatqan, mezlum milletning derdini anche yaxshi chüshenmeydikensiz. Siz at üstide gül körgendek, yurtimizgha sayahet qilip, bundaq addiyla yekün chiqarsingiz méningche anche toghra bolmaydu. Bilemsiz? 2017- yilidin bashlap xitay hökümiti 5 milyondek qérindishimizni jaza lagérlirigha solidi, yashlirimizni ichkiri xitay ölkilirige, qul qatarida ishlemchilikke yötkep, xitaylirini bizning yurtimizgha toshuwatidu. Jaza lagérliridiki qérindashlirimiz bolsa bu dunyada tirik turup, dozax otida köyüwatidu, sirttikilermu üsti ochuq qepezde yashimaqta. Millitimizning put- qoli kishenlen’gen, awazi boghulghan halette. Ziyaliylirimiz , baylirimiz, diniy ölimalirimizning hemmisi jaza lagérlirida, uyghur bolushning özi bir jinayet hésabliniwatidu. Nareside balilar ata- anisidin ayriwétilgen , iz- déreksiz ghayib boluwatqan uyghurlar sanaqsiz, ularni sürüshte qilghanlar jinayetchi hésablinip türmilerge tashliniwatidu. Xitay hökümiti barliq uyghurlarning d n a ewrishkisini élip boldi, belkim ular xitay hökümitining adem ichki organ tijaritining qurbanlirigha aylinip kétiwatqandu, qizlirimiz xitaylargha mejburi nikahlinip, jinsiy zorawanliqqa uchrawatidu. Bizning bu xildiki ehwallarni sürüshte qilip, tekshürüsh élip bérish imkanimiz yoq. Xitay hökümiti chet el axbarat orunliri, hetta b d t kishilik hoquq komitéti, yawropa parlaménti qatarliq xelq’araliq organlarning musteqqil tekshürüsh élip bérishigha izchil  yol qoymidi. Özliri bolsa bu paji’eni, jinayitini  yoshurup, özlirining saxta xewerliri bilen dunyani aldap kéliwatidu. Insan qélipidin chiqqan bu zulumgha dunya téxi sükütini buzup, emili heriketke ötkini yoq. Bizning gherb elliride namayish we bashqa türlük pa’aliyetlerni élip bérishimiz, del shu put- qoli kishenlen’gen, awazi boghulghan mezlum xelqimizning awazi bolup, xelqimizning musteqilliqqa teshna arzusini dunyagha anglitish we ularning yardimini qolgha keltürüsh dédim. Bu sözlerni dewatqan chéghimda, u kishining bayanlirigha bolghan naraziliqimdin chirayim achchiqlinish tüsini alghan bolsa kérek, u kishi mulayimliq bilen sözümge ulapla: 
- kechürüng ependi, men peqet körgen, hés qilghanlirimni otturigha qoydum, méning bu qarashlirimning pütünley toghra bolushi natayin. Emma shu nuqta éniqki, xitay hökümiti xuddi riwayet- chöcheklerde déyilgendek uyghurlarni «hap» qilipla bügünki haletke chüshürüp qoyghan emes, dep qol sa’itige bir qariwalghandin kéyin qoyuq qashlirini türginiche yene sözleshke bashlidi.
-  dunya 18- esirning axirliridin bashlap 19- esirning otturilirigha qeder köreshchan, dana milletler özining musteqil dölitini qurush yaki mustemlike halitige xatime bérip , öz erkinlikini qolgha élish dewrini béshidin kechürdi. Gherb ellirini merkez qilghan démokratiye we erkinlik qimmet qarishi peydin-pey kéngiyishke , insanlarning qarshi élishigha érishishke bashlidi. Buning üchün milyonlarche adem eziz janlirini qurban qilghan bolsa yene milyonlarche ademning a’ililiri xane- weyran boldi. Sanaqsiz baylarning hésabsiz mal- mülki serp qilindi. Bu bedeller insaniyet tarixining öchmes iznaliridur. Démekchimenki nahayiti zor bedel bilen nurghun millet, qewm yaki bir topluq özlirining musteqil dölitige ige bolup erkinlikke, hörlükke érishti . Ularni heqiqiy köreshchan , jesur, japakesh milletler dések bolidu.
Dunyadiki démokratik éqimning küchiyishige egiship, démokratik dolqunning tesiride bir qisim teleylik milletler yaki qewm yuqiriqidek zor bedel tölimigen bolsimu, ular musteqilliqqa érishti. Yeni baltiq déngizi boyidiki döletler bolup, ular yugoslawiye parchilinip barliqqa kelgen sherqiy yawropadiki döletlerdin ibaret. Sowétler ittipaqi parchilinip, barliqqa kelgen musteqil döletler birleshme gewdisidiki ottura asiya döletliri . Téximu teleylikliri bolsa, gherb démokratik döletlirining yardimi, xelq’araliq qanun- pirinsiplargha tayinip, sherqiy timor 2002- yili, kosowo 2008- yili musteqilliqini jakarlap, xelq’araning birdek étrap qilishigha érishti we birleshken döletler teshkilatigha eza bolup kirdi. Silerning bundaq teleydin nésiwenglar yoqmu ? Bilmidim dédi, u kishi xorsin’ghan halda manga tikilip qarap. U yene sözini dawamlashturup:
 -men körgen matéryallarda qeyt qilinishiche; Uyghurlar 1944- yili noyabirda, sowét ittipaqining yardimide, yurtunglarning shimalidiki ghulja qatarliq bir qisim jaylarni azad qilip sherqiy türkistan dégen isimda dölet qurghan iken. Istratégiyelik yuqiri sewiyediki siyasiy chüshenche, pilan, diplomatik taktika, xelq’ara bilen bolghan diplomatik munasiwetlerning ajizliqi, xelq’ara weziyettin özenglargha paydiliq yochuqlarni tapalmasliq qatarliq nurghun sewebler tüpeylidin eng axiri gomindang xitay hökümiti bilen söhbetke olturup, söhbette utturup atalmish birleshme hökümet kélishimi imzaliniptu. Bu bir ejellik meghlubiyet. U kélishimge kéyin kommunist xitay hakimiyiti warisliq qilghan iken.
Kommunist xitay hökümiti silerge nurghun wedilerni bérip özlirige ishendürgen . Ular ziminiglargha kiriwalghandin kéyin deslepte silerning herbiy qoshuninglarni tarqaqlashturghan. Siler buninggha süküt qilghan. Bir döletning armiyesi bolmisa, u döletlik mewjudiyitini qandaq saqlap qalghili bolidu? Qandaq qilip siyasiy kimlik kapaletke ige bolidu? Siyasiy kimlik bolmisa shu tupraqtiki puqralarning iqtisadi, medeniyet, diniy kimlikidin söz échishqa bolamdu? Bu kimlikler yoq yerde insanning ademiylik kimlikidin, heq- hoquqliridin söz échish mumkinmu? Mana bu bir dölet, bir milletning istiqbali üchün méningche kechürgisiz jinayet hésablinidu.
Ular tedrijiy halda armiyeni tarqaqlashturup, bir’az xatirjemlik hés qilghanidi kéyin silerning dölet qurulushi jeryanidiki bir qisim közge körün’gen siyasiy, iqtisadi, ijtima’iy , diniy yitekchilerni bir-birlep herxil töhmetler bilen köz aldinglarda étiwetken , türmilerge solap chiritiwetken. Siler süküt qilghan.
1955- yili xitay hökümiti, éti ulugh, suprisi quruq «aptonomiye» wiwiskisini tutquzup qoysa, uni süküt ichide hazirghiche kötürüp yürüwatisiler.
1960- yillarning bashlirida, xitay- sowét munasiwetliri buzulghan, yene kélip qisqa waqit bolsimu partiye, armiye, hökümet hoquqi bérilgen chaghda, özenglar üchün purset izdimey sükütte turupsiler. Shu mezgilde hetta xelq eskerliri namida, puqralarghiche qoral tarqitip bérilgen ikentuq.
1966- yilidin 1976- yilighiche bolghan, xitaydiki medeniyet zor inqilabi qalaymiqanchiliqlirida , özengler üchün  purset izdimey, xitay hökümiti böhtanlar bilen nopuzluq, jem’iyetning herqaysi qatlamlirida tesir küchi bolghan nurghun uyghurlarni öltürüp, türmilerge solisa sükütte turupsiler.
1980- yillarning béshidin bashlap, xitay hökümiti özini ongshash, iqtisadiy jehette tereqqiy qilishqa yüzlinip , zémin éhtiyaji, bayliq éhtiyaji seweblik, xitay puqralirini yurtunglargha töküwetse siler sükütte turupsiler, bir tiyin bermey, yer asti- yer üsti bayliqinglarni xalighanche talan- taraj  qilsa sükütte turupsiler.
1990- yillardin bashlap, xitay hökümiti özige yat bolghan silerdek milletni assimilyatsiye qilish üchün ma’aripinglarni xitaylashturush siyasitini yolgha qoysa sükütte turupsiler.
2000- yilidin bashlap uyghur tili- medeniyitini jem’iyettin siqip chiqirish siyasitini yolgha qoysa sükütte turupsiler. Özenglarni islam dinigha étiqat qilidighan, teqwadar musulman deydikensiler, emma ibadet qilidighan meschitinglarni chéqiwetse, qur’an kitabinglarni samandek döwilep , otunning ornida köydüriwetse uninggha süküt qilidikensiler.
2019- yili 4- ayning 15- küni, firansiyening paytexti parizhdiki büwimeryem chérkawsigha ot ketti. Ot öchürüliwatqan bir- qanche sa’et ichide, u chérkawni rémont qilish üchün i’ane qilin’ghan pul 300 milyon yawro, ikki kün ichide i’ane qilin’ghini 1 milyard yawrogha yetkenlikini, neq meydan téléwizor xewerliridin körüp, u pakitqa hemmimiz shahit bolduq.
 2010- yilidin bashlap, gherb ellirining yardimide, iqtisadi jehettin özini bir’az ongshiwalghan xitay hökümiti, ottura asiya shuningdek dunyagha kéngeymichilik qilish yaman gherizide, silerdek zémin dawasi qilidighan milletning méngisini yuyush, uyghur emes belki xitayche sözleydighan , yawash, xitay puqraliridin qilip yétishtürüsh, changlashturup tügitish siyasitini yolgha qoydi. Qizliringlarni xitaylargha mejburi nikahlandurdi, akadémiklar, baylar, jem’iyette belgilik tesir küchige ige bolghan her sahediki ademlerni yighishturup, birlirini öltürüp, birlirini türmilerge tashlisa siler sükütte turupsiler.
Ziyaliyliri, bayliri, her sahediki jem’iyet yétekchiliridin ayrilghan bir millet, serkisi yoq pada, béshi yoq yilan’gha oxshaydu. Mana hazirqi weziyette, siz yuqirida dégendek milyonlarche adem jaza lagérlirida azab chékiwétiptu. Milyonlarche a’ililer xane - weyran boptu. Sanaqsiz nareside balilar ata- anisiz iken. Milletning kélechek aniliri bolghan yash uyghur qizliri, xitaylargha mejburi nikahlinidiken. Ziyaliylar mertiwisiz, baylar mülüksiz, jem’iyet yétekchiliri nam- ataqsiz, puqralar ige – chaqisiz halgha chüshüp qaptu. Men 72 yilliq hayatimda silerdek zulum chekken, silerdek xorluq körgen bashqa bir milletni anglap baqmidim. Silerge bu sebir, chidamchanliq nedin keldi ? Siler sewebning hemmisini xitay hökümitidin köremsiler ?  Bir millet, musteqilliq , erkinlik üchün jan bérip , küresh qilip, nesli qurup, tügep ketken emes, eksinche sükütte turup, tügep ketken milletler az emes. Elwette buningda nurghun sewebler, qiyin bolghan, ichki- tashqi amillarning bolidighanliqini chetke qaqmaymen. Seweblerni bahane qilsaq, herkimning bu dunyagha kélip- ketkiche bolghan jeryanda nurghun qiyinchiliq, ongushsizliqlirigha tügimes seweblerni körsütüsh mumkin. Buningdiki muhim mesile, özimizning ishini aldi bilen özimiz bash tartmay qeyserlik we ghurur bilen bija keltürüshümiz kérek. Netijisini kéyinki ewladlar, tarix yekünleydu . Toghra qilghanlirimizni ewladlar hörmet, séghinish , iptixarlinish tuyghusida xatirilise , xata qilghanlirimizni nepret, ökünüsh we échinish ichide esleydu xalas.
 U kishining sözliri yüzümge testek bilen urghandek, késilgen jarahitimge tuz sepkendek méni azablidi . Shu azabliq deqiqide, tarixi kitablarda oqughan: 1678- yili hidayetulla xoja «ap’aq ghoja» özining nam- shöhret , hoquq tamasini qandurush üchün jungghariye ishghalchilirini bashlap kélip, olpan tapshurush bedilige tarixta, tillarda dastan bolghidek 164 yil seltenetlik dewr sürgen, se’idiye xandanliqimizni aghdurup, qorchaq xan bolghanliqi, uning mehmut qeshqeri , yüsüpxas hajip qatarliq nurghun dölet erbabliri, uyghurlarning pexirlik ziyaliyliri esirler boyi yighip uyghurlarning parlaq kélechigi üchün toplighan milletning rohi, meniwi bayliqi bolghan sanaqsiz qol yazmilar, 360 éghizliq altunluq medris -  dölet kutupxanisini ölima, talipliri bilen qoshup köydürüp, ot déngizigha aylandurup, uyghur xelqini munqerzlikke tutup bergini, xelqimizning téxi hélighiche yurt- yurtlardin qeshqerge kélip, ap’aq ghoja mazarliqini tawap qilishliri. 
1698- yili küzde, se’idiye xanidanliqining padishahi melike muxterem xanim , ösmürlük dewridin tartip se’idiye xanliqidin özining tengdashsiz mergenliki we jengbazliq mahariti bilen nurghun serkerdilerni qayil qilip, jenglerdiki bahadirliqi bilen dostlirinimu, düshmenlirinimu heyrette qaldurghan, se’idiye xanliqini halakettin qutuldurup qilish üchün tinmay küresh qilghan  büyük herbiy serkerde, jasaretlik dölet erbabi, ulugh ayal hökümdarning alte neper neshikesh ,namerd, sopi-ishanning qolida paji’elik öltürülishi, shuningdin tartip uyghur seltenitining barghanche xireliship kétishige yüzlen’genliki , axirida 1759- yili manju impériyesining mustemlikisige aylinip qalghanliqimiz... 
1925- yili milletni qutquzush kürishige atlan’ghan abduqadir damollamning qeshqerdiki öyide xitay ghalchisi niyaz saqchining qolida boghuzlinishi, qumulda kötürülgen qarshiliq herikitining rehbiri tömür xelipining xitay hökümiti bilen sülhi tüzüp, özini özi xitaygha tutup bérishi , ghoja niyaz hajiningmu yenila xitay hökümiti bilen sülhi tüzüp, 1933- yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining rehbiri sabit damollamni tutup, xitay hökümitige ötküzüp bérishi , öziningmu xitayning qolida jénidin ayrilishi, shuning netijiside yéqinqi zaman tariximizda qurulghan tunji  jumhuriyitimizning böshükidila depne qiliniwétishi , 1944- yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitide , bizning armiyemiz xelqimizni gomindang xitaylirining zulumidin qutuldurush üchün issiq janlirini bérip köresh qiliwatsa, abdukérim abbasofdek eyni chaghdiki hökümitimizde nopuzluq kishilerning kommunist xitayliri bilen éghiz- burun yaliship, gomindang xitayliridin qutulalmighanni az dégendek kommunist xitaylirigha tutulishimizgha biwasite yaki wasitilik seweb bolushi, eyni chaghda hökümitimiz ichide yüz bergen, jumhuriyitimizning dawamliq mewjut bolup küchlinishi, pütkül xelqimizning erkinlikke érishish arzusigha xilap tügimes ichki ziddiyetler, meyli gomindang xitayliri, yaki kommunist xitayliri bolsun, özimizning siyasiy, deplomatiye, taktika qatarliq türlük jehettiki na’ustiliqimizdin söhbet üstilide meghlup bolghanliqimiz toghrisida yézilghan qurlar yipqa tizilghan marjandek bir- birlep köz aldimdin ötüshke bashlidi. 
1996-yili dikabirda wetinimizning herqaysi jayliridin ürümchige yighilghan, tonulghan ziyaliy, erbaplirimizning bir qétimliq söhbet yighinida, ziyalilirimiz seltenetlik tariximiz toghrisida pexrlinip söz qilghanda, ustazlirimizdin merhum turghun almas ependi dadilliq bilen söz qilip « biz tarixni köshewérishtin bekrek uningdin sawaq, ibret élishimiz kérek, milletning illetlirini rehimsizlerche qamchilash lazim, illet tüzelmigüche millet tüzelmeydu, millet tüzelmise  shanliq tariximizni kösheydighan’gha ademmu qalmaydu» dégen küchlük xitabi quliqim tüwide jaranglawatqandek tuyuldi.
Biz uyghurlar mustemlikidin qutulush üchün bergen eziz janlar, derya bolup aqqan issiq qanlar, töligen bedeller, allahqa nida qilip kötürgen milyonlighan qollar……………….ejeba biz ötmüshte némilerni xata qilduq ? Buningdin kéyin némilerni qilishimiz kérek? Dégen su’allar xiyalimdin chaqmaq tézligide kéchiwatatti, u kishi méning sel téngirqap turup qalghanliqimni kördi bolghay, sözining uranini özgertip:
-          ependim, men silerni eyiblesh nuqtisidin démeywatimen , belki mesilining mahiyitini, kélip chiqish menbesini yaxshi bilish kérek démekchi. Mundaqche qilip éytqanda herqandaq hadisining kélip chiqish sewebi, uning négizlik mahiyiti, ejellik, nazuk ajiz nuqtiliri, tereqqiyati, axirida netijisi bolidu. Biz shuninggha qarita, yüz bérish éhtimali bolghan türlük, küchlük- ajiz nuqtilirini nezerdin saqit qiliwetmey tedbir alsaq meqsitimizge yitelmigen teqdirdimu chong ziyandin saqlinip qalimiz.
Siler tupriqi munbet, bipayan, cheksiz ketken, yer asti-yer üsti bayliqliri intayin mol, taghu- deryaliri güzel, men körgen ashu zéminning igisi. Bu nuqtini silerdin bekrek xitaylar yaxshi bilidu. Siler xitaylar bilen qoshna we ariliship yashighan millet. Tarixta ejdadliringlarning ulargha salghan künini siler xatirenglardin chiqirip qoyghan bilen xitaylar ta hazirghiche unutqini yoq. «dostungdin dushminingni yéqin tut» dégen gep bar. Xitayning tarixida, ushshaq beglikliridin tartip hazirghiche bolghan jeryandiki hakimiyet, dölet bashqurush, qoshna we bashqa döletler bilen bolghan siyasiy, iqtisadi, déplomatik munasiwetlerde, izchil türde hiyle- neyreng, aldamchiliq wasitilirini qollunishta 2000 yildin artuq tarixqa ige. Ulardin insanlarda bolushqa tégishlik normal bir semimiyet, kishilik exlaq, insaniy qimmet qarishini tépish tes. 1989- yili iyundiki döliti, xelqi üchün démokratiye, islahat arzusida tiyen en mén meydanigha chiqqan öz perzentlirini tanka- broniwiklar bilen tirik turghuzup basturalighan, haywanlarni tirik yep, ularning ahu- zaridin huzur alidighan bundaq hökümet, millettin shepqet tilesh «ölük ishektin öpke tiligen» dek bir hamaqetlik. Ular  insaniyet jem’iyitining tereqqiyatida barliqqa kéliwatqan démokratiye, erkinlik, mes’uliyetchanliq qimmet qarishini qobul qilishning eksiche uningdin özlirini mudapi’e qilidu. Özlirini bashqa milletlerdin üstün orun’gha qoyup, bashqa yat irqtiki milletlerni kemsitish tuyghusi intayin küchlük. Meqsetlirige yitish üchün tülkidek hiyliger qiyapetke kiriwalalaydu, mexpiy pilan tüzüp, uni hakimiyet béshidiki nahayiti az sandiki kishiler xewerlen’gendin sirt hetta héchkimge bildürmeydu. Küchlükler aldida bichare- mezlum qiyapetke kiriwalsa, ajizlargha rehimsizlerche zorawanliq qilidu. Ular  fé’odalliq , qulluq idiyesidin téxi azad bolghini yoq. Xitay hökümitining rehberlik yadrosi téxiche béyjingdiki  mongghul impériyesi, manju impériysi ordisining ichide bolup, uyalmastin eksinche bizning chinggizxan, bizning tarixtiki sulalirimiz déyeleydu. Xitaylar  ajiz dewrliride qattiq- mezmutliqqa, qeyserlikke simwol qilinidighan chinar derixi, teb’etning rehimsiz qar-shiwirghanliq achchiq judunliri, tomuzning pizhghirim issiqlirigha perwa qilmay, tashni yérip yiltiz tartip yashaydighan qarighay derexlirini kichikkine mite qurutning qurutup, qaqshal qilip qoyghinigha oxshash özlirining «parasetlik» neyrengliri bilen, tarixta öchmes iz qaldurghan chinggizxan mongghol impériyesi we manju qatarliq imperiyelerning seltenitini epchillik bilen depne qildi. Nöwette mongghullarning ehwalini démisemmu siler mendin obdan bilisiler. Hazir manjularni doriliq üchün tépishmu tes. Uyghurlar bu jehettiki mahiyetni obdan tonup yétishi, oylunishi, izdinishi kérek. 

Döwlet qurush nahayiti zor, mislisiz bedel telep qilidu. Döwletni tutup turush we bashqurush, uni xelq’ara jem’iyetning étrap qilishigha érishtürüsh, döwlet puqralirini xaterjem, erkin, parawan shara’itqa ige qilishta  téximu shundaq.
Dunya démokratiyelishish dolqunining tesiride, sabiq yugoslawiye , sowétler ittipaqidin parchilinip qurulghan sherqiy yawropadiki balqan döletliri, musteqil döletler birleshme gewdisidiki ottura asiya döletliri qurulghinigha 30 yildin ashqan bolsimu, bu döletlerning puqraliri heqiqiy türdiki erkinlik, démokratiye, parawanliqtin behrimen bolghini yoq. Dölet bashqurush séstimisi téxiche qatmal, ichki mesililiri taghdek döwilen’gen, puqraliri perishan halette turmaqta. Bu döletler musteqilliqini jakarlighandin tartip hazirghiche rusiyening hamililiqidin mahiyet jehettin toluq qutulup kételmidi. Hazirgha qeder dunyaning normal tertipi yaki bolmisa qoshna döletlerning shu jughrapiyediki normal, siyasiy, iqtisadi, ijtima’iy tertipige selbiy tesir körsütüp kéliwatidu.
Siler yaxshi bilidighan teywen bolsa, tereqqiy qilghan döletler sewiyeside bolup, kishi béshigha toghra kélidighan yilliq daramiti 24 ming dollardin artuq, bir dölette bolushqa tégishlik apparatlar toluq bolushigha qarimay dölet süpitide xelq’araning étrap qilishigha érishelmey kéliwatidu. Siprusning yilliq kishi béshigha toghra kélidighan daramitimu 24 ming dollardin artuq bolup, uning qismitimu teywen’ge oxshash.
Monako bolsa 1489- yili 2- ayning 25- küni firansiyedin ayrilip, musteqilliqini jakarlighan, yer kölimi aranla 2.02 kiwadrat kélométir, 37 ming 300 nopusqa ige kichik dölet bolushigha qarimay, kishi béshigha toghra kélidighan yilliq daramiti 30 ming yawrodin artuq, puqraliri bayashat-xatirjem yashaydu. Insanlar oxshash yaritilghini bilen ulardiki tirishchanliq oxshash bolmighachqa netijisimu perqliq bolidu.
U kishi sözlep mushu yerge kelgende, shamalda yelpünüp xadigha yögüshüp qéliwatqan bayraqni ongshighach, ichimde epsuslinarliq bilen: “bu xiristi’an muriti, musulmanlargha selbiy neziride qaraydiken“ dep oylidim. Chünki iqtisadi, sehiye - dawalinish, qatarliq seweblerdin gérmaniyege panahliq tilep kélidighanlar ichide, balqan döletliridiki musulmanlar xéli salmaqni igileytti. Özemmu köchmenler , panahliq tiligüchiler saheside xizmet qilghinim üchün bu ré’alliqni menmu inkar qilishqa qadir emestim.  U kishi méning oy- xiyalimni sezgendek: sözini dawam qildi.

-          men qandaqtu musulmanlargha öchmenlik neziride qarawatqinim yoq. Özüm xiristiyan dinigha étiqat qilghinim bilen qur’an kerimni nechche ret oqup chiqtim. U allah ning peyghemberler arqiliq öz bendiliri bolghan insanlargha yetküzgen , nahayiti yüksek, abstrakt  insanlarning hayat- yashash qiblinamisidur. Meyli qaysi din’gha étiqat qilayli, mesile bu qiblinaminining mahiyitini toghra chüshinishte . Ibadet qilish, allahqa séghinip duwa qilish, özimizning allah aldida ajiz bir qul ikenlikimizni hés qilish, bizning qilishqa tégishlik ishlirimizning hemmisi bolupla qalmastin belki uni allah öz qudriti bilen insanlargha yaritip bergen mushu dunyadiki konkérit jem’iyitimiz, özimizning kolléktip we shexsi hayatimiz hetta kündilik turmushimizdiki konkérit ipadiside körülidu. Insan qachan, qeyerde tughulup bu dunyadin qachan we qeyerde xoshlishidighanliqini bilishke qadir emes. Biz tügimes tünügünni uzutup , bügün özimizge yüklen’gen wezipilerni orundaymiz, shundaqla tügimes etilerni kütiwalimiz . Biz eger bügün zimmimizgha yüklen’gen wezipini toghra, toluq orundiyalisaq belkim etidiki teqdirimizde özgürüsh bolushi, kéchikkendimu ögüni uning netijisini körüshke muyesser bolalishimiz, eksiche bolghanda teqdirimiz tünügünkidek, hetta uningdinmu better halgha qélishimiz mumkin. Biz yashatqan muhitning oxshimasliqi, alghan ma’arip terbiyerimizning oxshash bolmighanliq netijisidiki sapa perqi, mesililerni bir terep qilish, analiz qilishta tutqan pozitsiye, qimmet qarishi qatarliq seweb tüpeylidin qiblinamini hayatliqning konkérit mewjudiyitige toghra tetbiqlap kételmeywatimiz. Noqul haldiki ibadet kupaye qilidighan bolsa, musulman döletliri , dunyadiki döletler üchün özgiche dölet bashqurush usuli, puqraliri erkin,  parawan yashash shekli jehette ülge yaratqan, ichki qalaymiqanchiliq, öz-ara toqunush qatarliq nizalar tüpeylidin seperdiki mushkilatqa hayatini dogha tikip gherb, xiristiyan döletliride milyonlap panahliq tilimigen bolatti. Dubey ereb musulman döletliri ichide eng tereqqiy qilghanlarning biri hésablinidu. Uning heshemetlik, asman’gha taqashqan, közni qamashturidighan imaretliri, insaniyet üchün yéngiliq bolghan, déngizni tindurup berpa qilin’ghan su üsti palma arili sheherliri, dunyada az uchraydighan 7 yultuzluq méhman - sarayliri, zamaniwi sheher asasiy mu’esseliri qatarliqlarni layihelep wujudqa chiqarghuchilar we ularni téxnika, kespi jehettin bashqurghuchilirining zor köp sandikiliri gherblikler. Hetta dubey xelq’ara ayrodurumning kespi bashqurghuchisimu xatiremde qélishiche bir en’gliyelik. Musulmanlar tawap qilidighan eng muqeddes jay , mekke medine orunlashqan, se’udi erebistan dölitini etrapidiki musulman döletlerning tehditidin mudapi’e qilish üchün, se’udi erebistan dölitining telipi boyiche musulmanlar yaman köridighan amérika eskerliri qoghdaydu.

Küreshchan, tirishchan milletler özlirining musteqil döletlirini qurup, puqralirini asasen bolsimu xatirjemlikke érishtürgendin tashqiri yene dunyaning jay- jaylirida xatirjemsiz , erziyet chékiwatqan milletler, qewmlerge imkani yar bergen da’iride yardem qolini sunup kéliwatidu. Allahning insanlar üchün yaratqan, bu güzel zéminning möjiziliri üstide izdinip, uni  chüshinishke hetta zémindin ay shari, mars, quyash, ka’inatqa yürüsh qilip, yaratquchining séxilik bilen öz bendilirige ata qilghan eqil- parasitining küchini namayan qilish bilen bir waqitta yene yaratquchining sirliq qudriti, tengdashsiz  ikenlikini ispatlimaqta. 
Men qur’anni oqup chiqqandin kéyin musulman dostlirimdin meslihet sorap, köp qétim jüme namizigha barghan. Jüme namizigha chaqirip éytilghan, ezanning tekbirige héchkim qoshuq salmaydiken, ademler özlikidin tertiplik sep tüzüp, talash- tartishtin xali halda öz jaylirini tépip , namazgha hazirlinidiken. Méhraptiki imamning riyasetchilikide oqulghan namaz, bu ibadette qiliniwatqan heriketning yillarche alahide meshiqni béshidin kechürgen eskerlerdek yüksek derijidiki tertipliki, imamning wez- nesihitini diqqet, hörmet bilen tingshashliri mende islam exlaqigha nisbeten chongqur tesir qaldurghan. Bu menzirini yuqiri sewiyede terbiye körgen siyasiyon, döwlet bashquruwatqan erbablarning gérmaniye parlaméntidiki yighinlirigha sélishtursaq , u erbablarning chingqilip, bir- birining  gépige qulaq salmay sözleshliridin asman – zémin perqni körüsh mumkin. Emma ularning namazdin chiqipla top- top boliwélip chay ichkech , özi yashawatqan, parawanliqi, bixeterlikidin behir éliwatqan döletning jem’iyet tüzümi, qanunliri toghrisida bes- beste shikayet qilip choqurashliri, bizni kapirdin – kapirgha sélip eyibleshliri , héliqi ibadet jeryanidiki qiyapitidin esermu yoq, démokratiye dep aghzigha kelgenni déyishliri méni tolimu epsuslandurghan.  Démek allah ning qanuni, hökmi eng toghra we adil. Mesile insanlarning u qanunni ibadettila emes belki kündilik hayatining her-bir qedimgiche konkérit tetbiqlashta.
Biz 21 -esirning pen- téxnika rawajlan’ghan, buning tesiride dunya kichiklitilgen bir dewirde yashawatimiz. Eng talantliq adem pütkül hayatida méngisining aran 10% ni  ishlitishke qadir kélidiken, qalghanlirimiz bolsaq méngimizni ishletken bilen ishletmigenning ornida bu dunyagha kélip yene kétidikenmiz . Haywanlardin délfén 13%, pil bolsa méngisining 15% ni ishlitishke qadir bolup, bir körginini xatiriside qaldurush jehette insanlardin üstün turidiken, emma allah uninggha tepekkur qilish iqtidarini bermeptiken. Yaratquchi bizge bexsh etken zéminda, meyli qaysi din’gha étiqad qilayli, biz shu qibliname boyiche bir- birimizge semimiy, dostane kishilik munasiwet qilalaydighan, yaratquchi séxiliq bilen insanlargha ata qilghan möjizilerdin ortaq behrimen bolup, hayatliq bizge yükligen wezipini tiriship orundiyalighan bolsaq, biz toghra qilghan bolattuq, ming epsus.
U kishining bayanliridin az sandiki bir qisim dindashlirimizning u kishide qaldurghan selbiy tesirini, bizning  eng mukemmel bolghan islam eqidimiz, islam exlaqi, islamdiki mes’uliyetchanliq, islam dinimizdiki pirinsiplargha bolghan chüshenchisining téxi yüzeki ikenlikini hés qildim. U kishi etrapqa birqur köz yügürtüp chiqqandin kéyin sözini dawamlashturdi.
-          silerdek xorluq, zulum chékiwatqan millet elwette erkinlikke, hörlükke ériship musteqilliqini qoligha élishqa hoquqluq. Mesile musteqilliqni néme bilen, qandaq qilip qolgha keltürüshte. Gérmaniyede bir eskerni asasen toluq qorallandurush üchün 25 ming yawrodin artuq pul kétidu . Eger mukemmel qorallandi dések téximu köp chiqim kétidu elwette. Silerning armiyenglar yoq. Yene kélip hazir kösey miltiq bilen étiship , urush qilidighan dewr ütüp ketti. Silerde mukemmel eskiriy, herbiy qomandanliq terbiyesi körgenler bolsimu peqetla az sandikiler bolushi mumkin. Amérika, yawropadiki döletler esker chiqirip, dunyagha xoja bolimen dewatqan xitay döliti bilen urush qilip, uyghurlarni musteqil qilip qoymaydu chünki ularning xitay bilen tüzüshken diplomatik shertnamiliri bar. Uni xalighanche, xelq’ara pirinsiplarni qayrip qoyup bikar qiliwétidighan gödeklerche ish hazirghiche bu ellerde bolup baqqan emes. Bir döletning chet’elge esker chiqirip, urush qilish chiqimini shu döletning puqraliri üstige alghan bolidu we bundaq qararning chiqirilishimu undaq asan’gha toxtaydighan ish emes. 
 
Musteqilliq nahayiti zor iqtisadi bedel telep qilidu. Uyghurlarning chet’ellerge chiqip yashighinigha téxi uzun bolmidi. Eng uzun dégendimu ikkinchi, nahayiti az sandikiliri bolsa  üchinchi ewladqa kelgen bolushi mumkin. Az sanda uyghur baylirini hésabqa almighanda, silerning iqtisadiy ehwalinglar özenglargha besh qoldek ayan. Ereb elliridiki dindashliringlarning silerge bolghan hésdashliqini démisemmu yaxshi bilisiler. Silerge iqtisad yardem qilish emes  hetta siler tartiwatqan zulum toghrisida sözleshtinmu özlirini qachurup, xitay hökumiti bilen apaq- chapaq bolushup yürüydu. Gherb elliride siler üchün tewekkül qilip, milyardlarche dollar, yawro meblegh salidighan «séxi ,  merd» lerni men téxi bayqimidim.
 
Musteqilliq siyasiy, iqtisadi , diplomatiye qatarliq her sahede yétishken , köp sandiki talant igiliri, ziyaliylargha mohtaj. Bu xil kishilerning, bir döletning musteqilliq körishi jeryanida alidighan roli intayin zor bolidu. Bir- ikki ademning del peytide oynighan siyasiy, diplomatik roli bezide bir millet, bir döletning teqdirini belgileydu . Buni tarixtin éniq körüwélish mumkin. Gherb elliride akadémik sewiyede yétishken , her sahediki nurghun uyghur ziyaliyliri bolsimu, sanaqliqliridin bashqa ularning pütkül milletni qutquzush sépide qatarda bolmasliqi ademni epsuslanduridu. Bu toghrida obdan izdinip, sewebini tépishinglar, talant igilirini bayqap bu sepke qoshushunglar kérek.
 
Musteqilliqni qolgha keltürüshte méningche bolghanda yenila xelq’araliq qanun, pirinsiplargha tayinip, birleshken döletler teshkilati, yawropa parlaménti, amérika hökümiti  qatarliq démokratiyeni ilgiri süriwatqan herqaysi el hökümetliri, küchler bilen diplomatik, siyasiy munasiwetni téximu kücheytish kérek. Nurghun xelq’araliq chong mesililer yenila ene shu siyasiy sehnilerde royapqa chiqidu. Yillarche mangduq, yillarche namayish qiliwatimiz dep meyüslinishke, toxtap qélishqa bolmaydu. Kocha- koylarni toldurup minglap, on minglap toxtimay xuddi xong kongliqlardek namayish qilishinglar, dunyaning siyasiy merkezliri bilen tinimsiz küchep ishlishinglargha toghra kélidu. Musteqilliq yolidiki istratégiyelik qedem- basquchluq pilanlarni tüzüp chiqishinglar we uni mexpiy tutup, kocha- koylarda, chayxanilarda hayajanlinip sözlep yürüshtin saqlinishinglar kérek. Xitay hökümiti özining iqtisadi, siyasiy, diplomatik tesir küchi arqiliq siler  meqsetke yétishtin ilgiri ishinglarni buzuwétishige purset bermeslik lazim. Shu’arwazliqtin saqlinish, hayajanlinip, achchiqlinip ish qilmasliq kérek. Chünki uning netijisi köpinche hallarda yaxshi bolmaydu. Toghra istratégiye , mukemmel siyaset, diplomatik taktika nishan’gha yétishtiki yolni qisqartip, bihude bedel töleshtin saqlaydu. Mesililerni soghuqqanliq bilen muzakire qilip yekün chiqirish, imkan qeder sewenliktin saqlinish kérek. Undaq bolmighanda aldinqilarning sewenliki tüpeylidin kéyinkiler ziyazet chékidu.
Ikkinchi dunya urushida sowétler bilen birleshme armiye qoshunliri bombardiman qilip, gérmaniye zéminini asasen dégüdek xish- kések döwisige aylanduruwetken. Erlerning köpinchisi urushta ölgen yaki esirge chüshken bolup, gérmaniyede erler nahayiti az qalghan. Ashundaq shara’itta yashan’ghan anilar, ayal- balilar ornidin des turup, yégende yep, yimigende künlep ach bolsimu japagha chidap, bu döletni qayta qurup chiqti. Eyni chaghda, dunya gérmaniyeni düshmen dep qarighan bolsa mana hazir dunya bizge dostluq neziri bilen baqidu. Mana bu toxtawsiz köresh, tirishishning emili netijisi.
Pil küchlük, chong bolsimu emma uni sériq chümüliler yep iskilitqa aylanduriwétidu. Chümüliler shunche kichik bolsimu bir- birige ulushup, bir- birige köowrük bolup deryadin ötidu.
Xitay hökümiti küchlük bolsimu elwette uningmu nazuk, ajiz nuqtiliri bar. Uning üstige epti- beshirisi chuwulup , sésiq nami dunyagha pur ketti, uninggha qarshi bolghan döletlerning sani üzlüksiz köpiyiwatidu. Xitay dölitide boluwatqan waba, xitay hakimiyitini xélila lingshitip qoydi. Bu uyghurlar üchün kelgen bir tarixi purset bolushi mumkin. Silerning musteqilliqqa teshna, omumiy yüzlük herikitinglar xitay dölitige qarshi küchlerni qayil qilalisa belkim ularmu her jehettin yardimini ayimasliqi mumkin. 
Ajiz milletlerning eng küchlük qorali küreshchan roh, tewrenmes irade, qet’iy ishench we xorluq, zulumgha qarshi nepret uchqunidur. Sükütlerning netijiside mushu paji’elik ehwalgha qapsiler. Musteqilliq herikitide, seltenet sürgen ejdadinglarning tejribisidin ilham élip , sanaqliq teshkilat, shexsler emes belki barliq sherqiy türkistanliqlar ornidin des turup, xuddi namazgha ezandin kéyin septe turghandek, her kim öz ornini tapalisa, uchqunlar birliship, tosuwalghusiz, ghayet zor yalqun’gha aylinidu. Arzu qilghan emes, bedel töligen érishidu .
U kishi manga tebessum bilen bir qaridi we: adem 70 din ashqanda taqqa- tuqqu sözleshtin xali bolalmaydu, égiz- pes sözlep qoyghan bolsam könglingizge almang, men körüshke tégishlik bashqa orunlarghimu barmisam bolmaydu, silerge purset, amet tileymen déginiche men bilen semimiy qol éliship xoshlashti we ikki chaqliq somkisini söriginiche aldirash kétip qaldi.

2021- yili 3-ayning 30-küni

Karlsruhe, Gérmaniye.