Uyghur emalar yéziqi dunyagha keldi
Aptori: Anwar Ahmad
Uyghur tili özining ipadilesh jehettiki wezni, qurulmisi, mol mezmunni ipadish shekli bilen xuddi én´giliz, erep, ispan, fransoz tilliridek nopozgha ige bolghan. Özining nadir eserliri, tarixiy yazmiliri bilen dunya til - mediniyet sahesige qoshqan töhpisi arqiliq, insaniyet medeniyet munbiridin orun alghan til bolup hisaplinidu. „Menggü tash yadikarliqliri“, „Oghuzname“, Türkiytillar diwani“, „ Etebétul heqqayiq“, qatarliq eserler buninggha pakit bolalaydu.
Gérmaniyelik mutexesisler, 17- esirning axirliridin bashlap wetinimizning herqaysi jaylirida arxologiyelik tekshürüsh élip bérip shundaqla türk dunyasi saheside uzun yilliq tetqiqatlarni qilish netijiside, uyghur tilining „Altay türk tili séstimisi“ ning yiltizi ikenlikini ispatlap chiqqan. Dunyadiki tillarning peyda bolush menbe´esi körsütülgen töwendiki xeritidin bu nuqtini körüwélish mümkin.
Language of the Uyghurs – Origin from the language of the Altai-Turkish-System
Eziz wetinimizni deslepte manju émperiyisi bésiwalghan we kéyin buninggha gomindang xitay hökümiti, kommunist xitay hökümiti warisliq qilghan 2 esirdin artuq waqittin buyan, uyghur tili tereqqiyatqa érishish tügül, eksinche özining qabahetlik tarixini béshidin kechürüshke mejbur boldi. 1933- yili we 1944- yilliri, ikki qétim jumhuryitimiz qurulghan bolsimu emma qismitimizning kajliqidin, jumhuryetliriminzning ömri qisqa boldi.
Bizge oxshash qismetke duchar bolghan nurghun milletler, özining tili we mediniyitini yoqutup hökümran milletlerge assimilatsiye bolup, tarix sehnisidin xoshlashti. Biz uyghurlar bolsaq: birinchi ALLAH ning qudriti, ikkinchi hazirghiche bolghan jeryanda, her sahediki, millitimizning eqli bayliqi bolghan, ziyalilirimizning mihnetsiz tirishchanliqi türtkiside tilimizni saqlap, uni ewlatlirimiz üchün ebidiy abide qilish yolida tirishiwatidu.
Xitaydek fashist, zalim hakimiyetning mustemlikiside, uyghur tili éghir derijidiki xirisqa duch kelgen shara´itta turmaqta. Bundaq bir siyasi, ijtima´iy weziyette tilimizni rawajlandurup, emalar tilini wujutqa chiqirish, ema qérindashlirimiznimu normal ademdek yézish, oqush, normal maarip terbiyesi élish imkaniyitige ige qilish sherqiytürkistan ziminida esla mümkin emes.
Yuqarqidek ehwalni nezerge alghan, muhajirette yashawatqan mutexesis, tetqiqatchilirimiz, harvard universitéti, washin'gtondiki amérika universitéti qatarliq orunlardiki mutexesisler bilen birlikte, bir yilgha yéqin jiddiy izdinish, tetqiqat élip bérish netijiside axiri bu boshluqni toldurup, uyghur emalar yéziqini wujutqa chiqardi.
Fransiyelik Louis Braille 1825 – yili 16 yéshida, tunji emalar yéziqini ijad qilip emalarni, yéziq bilen yézish- oqush, alaqe qilish imkaniyitige érishtürgen idi. Emalar yéziqi, 6 chékit, 64 shekildin terkip tapqan élipbe bolup, mushu asasta herqaysi tillarning emalar yéziqi barliqqa kelgen. Fransiyelik Louis Braillening séstémiliq, emalar yéziqini ijad qilghanliq ghayet zor töhpisini xatérlesh üchün fransiye pidagogika akadémiyesi 1850- yili, u ijad qilghan emalar yéziqini resmi halda emalar yéziqi qilip békitken. Shuningdin bashlap emalar yéziqi, herqaysi tillar boyiche barliqqa kelishke we tereqqi qilishqa ériship, ema kishiler jem´iyette normal kishilerdek yéziq bilen alaqe qilish pursitige érishken.
Dunyadiki tunji emalar mektipi Louis Braillening emalar yéziqini ijad qilishidin xéli burun yeni 1784- yili, parizda qurulghan. Ikkinchi bolup 1790- yili, en´giliyening liverpoolda qurulghan. 1801- yili amérikining boston massachusettsta üchünchi emalar mektipi qurulghan. 1804- yili awstiriyening wiyéna shehiri we 1806- yili gérmaniyening bérlin sheherliride arqimu- arqa emalar mektipi qurulghan. Buning bilen emalarmu jem´iyetning normal ezalirigha oxshash, öz- ara alaqilishish, normal maarip terbiyesi élish, jem´iyette özige xas haldiki xizmet bilen shughullunish pursitige érishken.
Uyghur tilidek nopozluq bir tilning, gherp elliride emalar yéziqi we emalar mektipi qurulup, 2 yérim esirdin kéyin wujutqa chiqishi tolimu epsuslinarliq ish bolsimu emma bu yenila hemmimizni bir tereptin xoshal qilidighan yene bir tereptin inkar qilghili bolmaydighan achchiq ri´alliq.
Harvard universitéti, we washin'gtondiki amérika universitétidiki Harris Mowbray ependi qatarliq mutexesislerdin teshkillen´gen bir guruppa qurulup, bu türdiki xizmetni 2021- yilining bashlirida bashlighan. Guruppidiki xadimlar xitay döliti we wetinimiz sherqiytürkistandiki emalar yéziqining barliqqa kélish tarixi, yolgha qoyulush jeryani shundaqla uyghur emalar yéziqining meydangha kélishidiki tosqunluqlar, yürgüzüliwatqan assimilatsiye siyasi, uyghur tilining jem´iyette istimaldin qaldurulishi, érqiy qirghinchiliqqa da´ir ehwallarni etrapliq tekshürüp, analiz qilghandin kéyin Harris Mowbray ependining ijadiyitidiki uyghur emalar yéziqini wujutqa chiqirip, xelqimizning bu jehettiki bir boshluqini toldurdi. Biz bu munasiwet bilen uyghur emalar yéziqinining wujutqa chiqishi üchün ejir singdürgen guruppa ezalirigha,teshkilatlirimiz, millitimiz üchün mihnetsiz xizmet qiliwatqan ziyalilirimizgha semimiy rehmitimizni bildürimiz.
Bu yil kirishi bilenla, fransiye bilen en´giliyening ötken hepte, uyghurlarni qollap chiqarghan tarixi qararliri hemmimizge ümit, xursenlik ata qilghan bolsa bu hepte uyghur emalar yéziqining wujutqa chiqishi barliq uyghurlarni söyündüridighan, uyghur tili tarixidiki bir yéngiliqning meydangha kelgenlikidin dérek béridighan xosh xewer hisaplinidu. 2022- yili, xelqimiz üchün xeyrlik bir yil bolghusi.
2022-yili 1-ayning 25-küni, Gérmaniye