Meshhur diniy alim, edip, Muhammad Salih Damolla hajim 

Aptor: Anwar Ahmad

Muhammad salih damolla hajim, 1939- yili 4- ayda, wetinimiz sherqiytürkistanning  atushtiki tonulghan diniy ölima, meripetwer zat salih damolla hajim ailiside dunyagha kelgen.

Kichikidinla ilim- meripetke ottek ishtiyaq baghlighan ustaz muhammad salih damolla hajim, 11 yéshidila xetmidin ötüp, murettep qari bolghandin kéyin dadisidin deslepki diniy bilimlerni we erep, paris tillirini ügen´gen. 1956- yili u islam inistotigha oqushqa kirgen. Dadisining terbiyeside islam dinining herqaysi ilim türliride puxta asasqa ige bolghan ustaz muhammad sali damolla hajim, islam inistotida, misirdin teklip qilin´ghan hamid sulayman qatarliq nopuzluq diniy ustazlarning yitekchilikide tepsir, hedis, eqide, islam pelsepesi, islam tarixi, ilmiy balaghet, ilmiy kalam, erep edebiyati qatarliq penlerni séstimiliq, mukemmel ügen´gen. 1960- yili, inistitotni ela netije bilen tamamlighan. Oqush püttürgendin kéyin penler akademiyesi din, milletler tetqiqat ornigha xizmetke chüshken. 1984- yili,  ijtima´iy penler akadémiyesi din tetqiqat inistitotigha muawin mudér bolup teyinlen´gen.

1987- yilidin bashlap pénsiyege chiqqiche bolghan jeryanda, ürümchi islam inistitotida mudér bolup xizmet qilghan. Xizmet jeryanida inistitotning en´eniwi diniy maarip bilen yéngiche diniy maaripni birleshtürüp,mingdin artuq diniy ziyalini yétishtürüp chiqqan. Bu diniy zatlar wetinimizning herqaysi jayliri we muhajirettiki xélqimiz üchün diniy jehetté aktip xizmet qilip kelmekte.

Ustaz muhammad sali damolla hajim, 1961- yilidin bashlap hayatining axirqi minutlirighiche tepsir, hedis qatarliq islam dinimizning herqaysi saheliride tetqiqat we terjime xizmiti bilen shughullinish bilen bir waqitta yene uyghur islam mediniyiti, uyghur islam tarixi, uyghur islam maaripi, uyghur islam edebiyati, erep edebiyati, tilshunasliq saheliridimu ilmiy tetqiqatlar élip barghan.

1986-yili,  islam dinimizning muqeddes desturi bolghan qur´an kérimni hazirqi zaman yéngi uyghur edebiy tiligha terjime qilghan. Qur´an kérimning bu terjimisini shu yili, milletler neshiryati neshir qilghan. Kéyin seudi erebistan padishahi fehdining testiqi bilen padishah quran besish néshiryatida birqanche yüzming nusxa bésilip tarqitilghan. Silawiyeche nusxisi ottura asiya jumhuryetliridiki uyghurlar üchün tarqitilghan.

Diniy alim muhammad salih damolla hajim, 1991- yili dunya islam tetqiqati üchün alahide töhpe yaratqan, nopozluq 10 shexs qataridin orun élip, misir hökümitining alahide mukapatigha erishken.

1992- yilidin bashlap, köp qetim marakesh padishahi hesen 2 ning alahide teklipi bilen her yili ramazan éyida ötküzilidighan, xelqaraliq“ ramazan liksiyeliri“ muhakimisige qatnashqan we padishah hesen 2 ning alahide mukapatigha érishken.

1994- yili,  islam dunyasidiki eng ali mukapat bolghan „ Faysal mukapati“ ning namzati bolghan. 

2002 –yili, sherqiytürkistan musulmanlirining eng nopuzluq wekili süpiti bilen dunya islam ittipaqi qazaqistanda uyushturghan ilmiy muhakime yighinigha qatnashqan. Shu qétimliq yighindin kéyin xitay hökümiti, diniy alim muhammad salih damolla hajimning chet élge chiqishini chekligen.

 2002- yilighiche bolghan jéryanda diniy alim, ustaz muhammad salih damolla hajim ilgiri- kéyin bolup seudi erebistan, misir, qazaqistan,marakesh,kuweyt, tunis, sudan, aljiriye, pakistan,iran qatarliq ellerde, islam dunyaqsikidi meshhur diniy zatlar, dölet erbapliri bilen söhbetliship, pikir almashturush bilen bir waqitta sherqiytürkistandiki uyghurlarning diniy jehettiki ehwali toghrisida ilmiy maqale, liksiyelirini oqup, dokilatlar bergen. 

Muhammad salih damolla hajim, wetinimizde, islam dunyasi we xelqarada tonulghan, islam alimide chaqnighan bir cholpan bolupla qalmay belki u, öz nowitide yene shijaetlik bir ediptur.

 Muhammad Sali damolla hajim, islamiyetke ait nurghun eserlerni yazghandin bashqa yene terjime eserlerni, ilmiy maqalilerni, sheirlarni erepche, parische, chaghatay tilliridin musteqil we hemkarliship ishligen  „ottura asiya islam tarixi, „nur we qelem“ maqalilar toplimi, „buxara edebul mofrét“ namliq hedisler toplimi, „islam dini we meripet“ qatarliq nurghun eserliri xitay hökümitining zalim siyasiti seweplik yoruqluqqa chiqish imkaniyiti bolmighan, nahayiti az bir qisim eserlirila neshir qilinghan.

Ustaz, diniy alim, edip muhammad salih damolla hajim pütkül hayatida xelqimizni, islam dinimizni toghra, mahiyéttin chüshinishke yiteklesh bilen bir waqitta  ilim- meripetni üginishke chaqirghan. xitay hökümitining qatmu – qat tosaqliri, bésimigha qarimay, pütün wujudi bilen xelq üchün xizmet qilghan, el ichide xelqning shan- shöhritige érishken, xélqarada shundaqla islam dunyasida tonulghan meshhur zat.

Xitay hökümitining insan qélipidin chiqqan yawuz siyasiti alim, edip, xelq söygen muhammad salih damolla hajimni 2018- yili 2- ayda, xitayning jaza lagerida bizdin waqitsiz juda qilip, weten ichi we sirtidiki barliq sherqiytürkistanliqlarni cheksiz qayghugha chömdürüpla qalmay belki xitay hökümitining rezil siyasitige qarita pütkül dunyaning küchlük ghezipini qozghidi.

Shehit muhammad salih damolla hajimning yatqan yeri jennet, nur ichide bolghusi, merhumning ali janap rohi menggu biz bilen birge. Ustazni her daim hörmet bilen esleymiz.

2021- yili 02- ayning 12- küni Gérmaniye