Xi jinping dunya üchün 2023- yilidiki 2- derijilik, xeterlik shexs tizimlikige kirgüzülgen
Aptor: Anwar Ahmad
Yawro- asiya ittipaqi yéqinda, 2023- yilida dunya üchün peyda qilidighann 10 xeterni élan qildi. Buning ichide xitay kommunistik döliti rehberlik qatlimining, ammiwi sehiye, éqtisad, xelqara déplomatiyedin ibaret üch jehette dunya üchün xeter élip kélidighanliqi ilgiri sürülgen. Xi jinpingni 2023- yilidiki 2- derijilik xeterlik shexs dep qarighan. Bixeterlik jehette amérikigha, erzan ishlepchiqirish teminat zenjiride, xitay dölitige tayinishtek ehwalgha xatime bérip, choqum terep tutush tekitlen´gen.
Nime üchün xitay kommunistik dölet rehberlik qatlimi 2023- yilliq, dunyadiki xeterning biri dep qarilidu?
Xi jinping derijidin tashqiri hoquqdar. U hichqaandaq qarshi pikirni qobul qilmaydu, rialliqqa yüzlinelmeydu we qobul qilmaydu. Bu xil xarektir, uning uzun mezgil, izchil xataliq ötküzüshige sewep bolidu. Mundaqche qilip éytqanda, hoquq merkezleshken diktatorning bir tereplimiliki seweplik xata höküm chiqirip, asanla xatalishishini keltürüp chiqiridu.
Uning rehberlik qatlimigha qaraydighan bolsaq, peqetla xi jinpingning digini hisap bolidighan, xi jinping rehberlikini körüwélish tes emes. Merkizi daimiy komutét ezaliridin 7 kishi bolsimu emma peqetla xi jinpingning digini küchke ige bolidu. Bu xil yüksek hoquq merkezlikidiki rehberlikte, döletning siyasitini belgüleshte bir tereplimilik qarash höküm sürüp, xata siyaset belgüleshke sewep bolidu. Bu intayin muhim teripi. Éqtidarliq rehberler neziriyeside ikki muhim nuqta bolup biri hoquqning shekli, yene biri bolsa hoquqning téxnikiliq teripidur.
Xi jinping hoquqqa teyinligen kishilerge qaraydighan bolsaq, ularning shexsi munasiwette yéqin, sadiq, quluqi yumshaq (gep anglaydighan) ademlerdin terkip tapqanliqini bayqaymiz. Dimek xitay kommunist rehberlik qatlimi, hoquq biyoratliridin ( Power Elite) ibaret. Ular hoquqning téxnikiliq, eng muhim teripini nezerge almaydu. Hoquq biyorikatliri, hakimiyetni idologiyege tayinip bashquridu. Hoquq téxnikisigha tayan´ghan rehberler hakimiyetni bir xil kesp, ilmiy pirinsip, qanun- tüzüm asasida bashquridu.
Xi jinping rehberlik qatlimidiler, siyasi sadiqliqi bolghini bilen ularda kespi éqtidar kamchil bolghachqa xitaydek chong döletni bashqurush qabiliyige ige emes.
- Xi jinping corona virus yuqumlinish mesiliside tutqan keskinliki, xalighiniche siyasetni yolgha qoyushi, uning kespke, ilmiyliqqa hörmet qilmaydighan radikal diktatorliqini kösütidu. Shundaq bolghachqa u xelqara bilen hemkarlashmasliq herkitini qozghap, birinchi: tekshürüshtiki virusning GEN tertipini sir tutidu. Bundaq bolghanda xelqaradiki nopuzluq tetqiqat organliri, virusning özgürüshige qarita toghra diagnoz qoyalmaydu. Ikkinchi: yuqumlinish ehwali we yuqumlan´ghuchilar sanini mexpi tutidu. Bundaq bolghanda, virusning yuqush sür´iti, virusning peyda qilidighan tesir küchi, tarqilish dairisige höküm chiqarghili bolmaydu. Üchünchi: virusta ölgenlerning sanini sir tutti. Bu xil ehwalda xelqaraliq organlarning virusqa qarshi yéngi waksina tépishi, yuqumning aldini alidighan tedbir- charilerni otturigha chiqirishi zor tosqunluqqa uchridi. Xi jinping corona virusi mesiliside xelqara bilen hemkarlashmay, yuqumni nölge chüshürüshtin ibaret exmiqane siyasetni yolgha qoydi. Bu xuddi 1960- yillarda maw zedong türluk herket qozghap,“ engiliyedin éship, amérikigha yétishiwalimiz“ digen shuar ashtida, 30 milyondin artuq puqraning acharchiliqtin ölüshini keltürüp chiqarghinigha oxshash ish. Xitay kommunist hakimiyiti bu pajieni hazigha qeder qobul qilmay, kélechekke hawala qilip kelmekte.
- Xi jinping radikalliq bilen éqtisat bashqurushni yolgha qoydi. Netijide xitay döliti, pütkül eqtisadi sahede zor chékinishke yüzlendi. Xitay döliti éqtisadining chékinishi pütün dunyadiki ishlepchiqirish teminat zenjiride üzlükchilikke sewep bolup, dunya éqtisadiningmu chékinishi shundaqla dunya éqtisadi tertipining binormal bolushini keltürüp chiqardi.
- Xi jinping izchil türde, milletchilik déplomatiyesini yolgha qoydi we dawamlashturiwatidu. Xitay döliti bilen dunyaning déplomatik munasiwiti, izchil türde jiddiylik weziyitide turmaqta. Buning ipadiliri: xelqara munberlerde tajawuzchi bolghan rosiye terepte turushi, xelqara we döletler ara déplomatiyede, milletchilik déplomatiyesini bazargha sélish arqiliq xelqara pirinsip, qaidilerge xiris qilishi, sherqiyturkistandiki érqiy qirghinchiliqi, tey wen boghizida éghwagerchilik qilip, rayon tenchliqini bozushida roshen gewdilinidu. Shunga xi jinping xelqaradiki buzghunchi, dunyada awarichiliq, mesile tughdurghuchi bolup qaralmaqta. Bu yene Xi jinping xewpi depmu atilidu.
Herbi jehettiki kengeymichilik herkiti rayon ténchliqi üchün tehdit boliwatidu.
Ammiwi sehiye sahesidiki yene bir muhim nuqta: xitay kommunist döliti virus tehditi süyqest neziriyisini ishqa séliwatamdu- qandaq. Nime üchün xitay döliti, özining qattiq qamal siyasitini yolgha qoyuwatqan mezgilde,chigrisini taqiwalidu ? bu nöwet xitaydiki yuqumlunush taza ewjge chiqqanda, chigrisini échip, puqralirini chet´elge chiqishqa seperwer qilishigha, qandaq meqsetler yoshurunghan?
Puqralarni seperwer qilish arqiliq dunyaning her yérige virus taratmaqchimu yaki Dunyagha bio- ximiyelik urush élan qilmaqchimu ?
Dunya sehiye teshkilati hazirghiche etrapliq, ishenchlik sanliq melumat alalmidi, nime üchüm xitay döliti bu xil matéryal bilen teminleshtin özini qachuridu? Xi jinpingning öbrazi muhimmu yaki dunyadiki milyonlighan ademning hayati muhimmu?
Corona virusi dunya miqyasida yamrap, nurghun xelqaraliq shirketlerning éqtisadi chékinip, pay chéki bahasi chüskende, xitay döliti pursettin paydilinip gherpning yuquri pen- téxnika shirketlirini sétiwaldi. Dunyaning herqaysi jayliridiki puqralirini herketke keltürüp, sahiye istimal boyumlirini sétiwélip, arqidin bahsini hessilep östürüp satti. 2019- yilining axirida, xitay dölitide virus bayqalghanda 60 mingdin artuq xitay puqrasi, dunyadiki 382 sheherge sayahetke barghan bolup dunyada virus wabasi böhranini peyda qilghan idi. Xitay döliti ehwalni bilgen saraitta dölet derwazisini taqimighan, xelqara ehdinamilerge asasen dunya sehiye teshkilatighimu xewer bermigen. Eyni chaghda italiye virusning eng éghir zerbisige uchrighan idi.
Dimek yuqarqi nuqtilarni merkez qilip, élip bérilghan tetqiqat netijiside, yawo- asiya ittipaqi xitay dölitining rehberlik qatlimini 2023- yilidiki 10 xeterning biri, xi jinpingni 2- derijidiki xeterlik shexs tizimlikige kirgüzgen.
2023- yili 1 ayning 6- küni, Karlsruhe Gérmaniye
Paydilan´ghan menbeler:
https://www.nzz.ch/meinung/eine-sackgasse-chinas-aggressive-wolfskrieger-diplomatie-ld.1571872
https://www.tagesschau.de/ausland/asien/china-diplomatie-101.html
https://www.hrw.org/de/world-report/2020/country-chapters/337324
https://www.welt.de/politik/deutschland/article241943745/Deutschlandtrend-Mehrheit-der-Deutschen-haelt-China-fuer-eine-globale-Bedrohung.html