Korona wirosi ve Uyghurlar
Aptori: Anwar Ahmad
2020- yili 4- ayning 19- künige qeder dunya boyiche corona wirusi bilen yuqumlanghanlarning sani 2.343.293, wirustin yuqumlunip saqayghanlar 602.793, hayatidin ayrilghanlarning sani 161.330 kishige yetip dunya zor bir wehime ichide tengirqimaqta.
WHO – Dunya sehiye teshkilatining bash katipi Dr. Tedros Adhanom 2020 –yili 3-ayning 12- küni, xitay dölitining wuxen shehiridin tarqilishqa bashlighan, CORONA WIRUSI -19 dep nam berilghen, wirus wabasining xitay dolet chigrisidin halqip dunyagha tarilishqa yüzliniwatqanliqi, herqaysi doletlerning bu wirus toghrisida jiddiy tedbir elish kerekligi toghrisida aghahlandurup resmiy bayanat elan qildi.
Shuningdin etibaren herqaysi döletler öz dölitining obektip emili ehwaligha asasen bu wirustin mudapielinish, wirusqa qarshi waksina toghrisida jiddiy tetqiqatlar elip berish, ammiwi sorunlarni taqash, ishlepchiqirishni waqitliq toxtutush, sehiye xizmetchiliridin bashqa xizmetchilerni öyide ishleshke yaki dep elishqa qoyup berip, ijtimaiy alaqige chek qoyush, puqralirigha milyardlarche dollar, yawro eqtisad ajritip, qutquzush yardem puli tarqitish, ishtin toxtighan zawut- karxanilirigha yardem meblighi ajritish………… qatarliq chare- tedbirlerni yolgha qoyup keliwatidu.
Hawa, su, quruqluq qatnishi putunley digüdek toxtidi. Kündilik her sahediki axbarat wastilirining muhim xewerliri wirustin yuqumlanghan, yuqumlunip saqayghan, yuqumlunip ölgenlerning sani, wirusning dunya eqtisadi we herqaysi döletlerge keltüriwatqan mölcherligüsiz ziyini,insaniyet üchün peyda qiliwatqan rohi besim qatarliqlarni asasiy tema qiliwatidu. Uningdin bashqa yene amerika bashchiliqidiki gherp döletliri xitay dölitining bu wirus toghrisidiki uchurni waqtida elan qilmighanliqi, we elan qilghan uchurning toghra emesliki, dunya sehiye teshkilati bash katipi Tedros Adhanomning xitay terepte turup dunya ellirining wirusqa qarita tedbir elishning kechikip ketkenliki aqiwitide kelip chiqqan dunyawi böhranning sewepchisi ikenliki toghrisida eyipleshler dawam qilmaqta.
Bir qisim hökümet bashliqliri, organliri, tetqiqat orunliri shuningdek nopuzluq axbarat orunlirining muxbirliri, bu corona - 19 wirusini xitay mutexesislirining 2008 –yilidin bashlap tetqiq qiliwatqanliqi, „P4“ dep atilidighan wuxendiki wirus tetqiqat ornidin tarap ketkenliki, wirusning 2019- yili noyabirning bashlirida xitay teweside ademler arisida tarqilishqa bashlighanliqi xewer qilinsa yene beziliri bu wirusni amerika harwart universitetining mutexesisi xitay bilen birliship ishlepchiqarghan sun iy wirus ikenlikini otturigha qoyup xitay hökümitini xelqara sotqa tartish, wirus seweplik barliqqa kelgen eqtisadi ziyanni tolitish qatarliq pikir- qarashlarni ilgiri sürüp kelmekte. Dimek su qatnishi toxtap dengiz- okyanlar su bulghunishtin, hawa –quruqluq qatnishi toxtap muhit bulghunishtin ibaret qismen paydini hisapqa almighanda bu corona-19 wirusi dunyagha ikkinchi dunya urushidin keyinki eng zor balayi- apetni elip keldi. Nurghun ishlepchirish orunliri taqilip, milyonlarche kishiler ishsizlargha aylandi. Döwlet chigriliri taqilip, import- eksport asasen toxtap, Dunya eqtisadi eghir derijide chekinishke yüzliniwatidu.
IMF- xelqara pul-muamile fondining eng yengi istatiskisida mölcherlinishide, bu yil dunya eqtisadida zor chekinish bolup, chekinish nisbiti 6.3% yetishi eger dunya sehiye- dawalash, aldini elish xizmiti yaxshilanmisa 2021- yilida eqtisatning normallishishi teske toxtaydighanliqini ilgiri surmekte. Bu wirusning dunya eqtisadigha keltürgen ziyini aldi bilen sanaetleshken döletlerde körülgen bolup, dunyadiki eng chong eqtisadi gewde bolghan amerikining eqtisadida 5.9%, yawropa ittipaqidin ibaret yawro rayunida 7.5% chekinish bolidighanliqi, italiyede belkim eqtisadning chekinishi 9.1 % ge chüshüshi perez qilinmaqta. Bu döletlerning eqtisadni eslige keltürüsh üchün 100 milyard amerika dolliridin artuq chiqim bolidighanliqi möcherlengen.
Nopuzluq eqtisatshunaslerning tehlil qilishiche xitay dölet eqtisadi yeqinqi 30 yil jeryanidiki eng zor chekinishke duch kelgen bolup, chekinish nisbiti 8.2% ge yetidiken. Xitay dölitide peqetla eksportqa tayinidighan zawut- shirket asasen digüdek weyran bolghan. Xitay hökümiti mejburi halda ishlepchiqirishni qismen eslige keltürgen bolsimu chegralarning taqilishi, xelqaradiki xeridarlarning zakasni bikar qilishi netijiside ishlepchiqirish yenila toxtap qalghan. Xitay pulining paxallishish nisbiti 130% yetken bolup bu texi eqtisadi chekinishning bashlinishi hisaplinidiken.
Yersharilashqan pishshiqlap ishlepchiqirish zenjirsiman leniyeside, sanaetleshken döletlerning belgülik sahede xitay dölitige tayinip qelish ehwali ashu döletlergila emes belki xitay dölitigimu mislisiz ziyanlarni elip kelgen. Bu xil zenjirsiman tayinip qelish ehwalige xatime berish üchün aldi bilen amerika, germaniye, yaponiye qatarliq döletler öz shirketlirini xitaydin elip chiqip ketish siyasitini otturigha qoyup, xitaydin ayrilghan shirketlerge eqtisadi yardep berish charilirini yolgha qoydi. Hazirgha qeder xitayning 460 mingdin köprek shirkiti weyran bolghan. Xitay dölitide yüz berish ehtimali intayin yuquri, zor derijidiki eqtisadi chekinish, ghayet zor ishshizliqni kelturup chiqirishi, uning türtkiside banka, pul- muamile sestimisidiki qatmalliq, ijtimaiy parawanliq jehettiki tengsizliq, xelqning naraziliqi, siyasi tüzülmidiki chiriklik qatarliq bir qatar mesililer döwilinip, xitay hakimiyitining mewjutliqigha eghir xirislarni elip kelishi tesewwur qilinmaqta.
Wetinimiz sherqiytükistan bu wirusning eng eghir zerbisige uchrighan rayonlardin biri bolsimu, biz qanche kishining yuqumlanghanliqi, yuqumlinip hayatidin ayrilghanlarning sani,jaza lagerliridiki qerindashlirimizning nöwettiki ehwali, ularning bu waba sharaitidiki türlük qismetlirige ait türlük uchurlardin tepsili xewerdar bolush imkaniyitimiz nahayiti cheklik boliwatidu. Xitay hökümitining wetinimizdin nurghun yashlarni türküm- türkümlep, xitayning ichki ölkiliridiki zawut- karxanilargha erzan ishchi qatarida yötkep ekitiwatqanliqi, ularning hayati bilen oynishiwatqanliq xewerliri her- birimizning yarilanghan qelbini teximu ghesh qilmaqta.
Wetinimiz sherqiytürkistanning sirtida, dunyaning her- qaysi jaylirida yashawatqan qerindashlirimiz bu wirus peyda qiliwatqan rohi zerbe, eqtisadiy zerbe, ijtimaiy qiyinchiliq qatarliq zerbilerge uchrawatsimu özliri yashwatqan döletlerning wirus seweplik yolgha qoyghan wirustin mudapielinishtiki türlük belgilimilirige riaye qilip öyde olturghili mana bir aydin ashti. Gherp döletliride yashawatqan qerindashlirimiz rohi we ijtimaiy zerbige uchrighan bolsimu emma bu döletlerning eqtisadiy parawanliq sestimisi kapaletke ige bolghachqa, döletning qutquzush yardimide herhalda qismen bolsimu „xaterjem“ sirtqa chiqmay kün ötküzüwatidu. Emma pakistan, afghanistan, türkiye qatarliq döletlerde yashwatqan, kündülik tirikchilik bilen hayat kechüridighan, her xil seweplik döletning eqtisadi qutquzush kapalitige erishelmeydighan qerindashlirimiz erghir derijidiki eqtisadi kirisisqa duch keldi.
Mushundaq pewqulladde sharaitta chetellerdi sherqiytürkistan dewasini qiliwatqan teshkilatlar jiddiy herketke kelip, 2020- yili 4- ayning 6- küni „wirus kirizisi yardem merkizi“ni qurup chiqti we chet ellerde yashawatqan barliq sherqiytürkistanliq qerindashlirimizni qiyinchiliqtiki wetendashlirimizge yardem qolini sunushqa seperwer qildi. Qisqighina waqit ichide toplanghan belgülik miqtardiki pul, yimek- ichmek qatarliq kündilik istimal boyumliri türkiye we bashqa döletlerdiki muhtajlargha toxtawsiz yetküziliwatidu. Shuning bilen bir waqitta herqaysi döletlerdiki teshkilatlirimiz, weten söyer qerindashlirimiz, eqtisadiy yardemning üzülüp qalmasliqigha imkan bar kapaletlik qilish üchün herqasi döletlerdiki hökümet orunliri, hökümetsiz teshkilatlar, xelqaraliq, insanperwer yardem fondiliri qatarliq orunlargha eqtisadiy jehette yardem sorap iltimas qilish xizmitini jiddiy bash chökürüp dawam qilmaqta. Herqaysi ellerdiki qerindashlirimiz chaqiriqlargha aktip awaz qoshup, barliq imkanliri bilen wetendashliq söygü- muhebbitini yetküzüp, esirler boyi dawam qilip keliwatqan biz uyghurlardiki isil exlaqi- pezilet, uyghurlardiki mesuliyetchanliq, bizdiki islamiy exlaq, imaniy mejburiyitini namayen qildi. Meditsina sahesidiki nopuzluq, weten söyer qerindashlirimizmu bizni wirus toghrisidiki yengi uchurlar shuningdek mudapielinish toghrisidiki ilmiy meslihetliri bilen teminlep kelmekte.
2019- yili dunyaning herqaysi döletliridiki, wetenning musteqilliqi xelqning erkinliki uchun xizmet qilishni özining muqeddes burchi dep bilgen weten söyer qerindashlirimiz, teshkilatlirimiz, siyasiyonlirimiz özlirining ijtimaiy, deplomatik, siyasi paaliyetliri, zor tirishchanliqliri bilen uyghur musteqilliq dewasini yuquri pellige köturgen bir yil bolghan. Gherp elliridiki herqaysi döletler uyghur mesilisini özining tashqi siyasitidiki muhim xizmetler qatarida muamile qilghandin bashqa yene yawrapa parlamenti, birleshken döletler teshkilat, amerika parlamenti qatarliq dunyaning siyasi merkezliride uyghurlar toghrisida qararlar elinip we u qararlar toghrisida qanun chiqirish qedimige ötkendin sirt yene uyghur- sherqiytürkistan mesilisi dewa tarixida tunji qetim birleshken döletler teshkilati xewpsizlik kengishi, amerika dölet mudapie menistirliqi, hetta dunyadiki eng zor herbiy kuch bolghan NATO- shimali atlantik ehdi teshkilatining xizmet munbirige qeder kelgen idi. Bu bir tesadipiliq bolmastin belki ashu teshkilat we qerindashlirimizning tiriship, japaliq xizmet qilish netijiside barliqqa kelgen. 2019- yilining axiri teshkilatlirimiz yuqarqidek netijilerge asasen 2020- yilliq xizmet pilanlirini tüzüp chiqqan idi.“Yitimning aghzi ashqa tegse burni qanaptu“ digendek bu wirus balasi sherqiytürkistan dewasighimu mislisiz apet elip keldi.
Nöwette yer shari xarektiride ulghuyiwatqan wirus wes- wesiside, herqaysi döletler öz puqralirining hayat- mamatliqi, wirusdin mudapielinish eslihelirini jiddiy seplesh, zoriyiwatqan ishsizlargha qutquzush rasxodi ajritish, muhim, ötkür kesplerdiki karxanilirini weyran bolushtin saqlap qelishning chare- tedbirlirini otturigha chiqirish, ishlepchiqirishni qandaq qilip eslige keltürüsh, toxtap qalghan hawa, su , quruqluq qatnishi, döletning normal ijtimaiy, eqtisadi, siyasi tertipini eslige kelturüsh qatarliq bir yürüsh mesililiri bilen aldirash. Uyghur mesilisining bu döletler üchün qanchinchi mesile bolup otturigha chiqishi hemmimiz üchün bir tepishmaq. Wirus wabasining qachan yuquri pellige chiqip axirlishidighanliqi nöwette dunyadiki nopuzluq wirus tetqitat organlirimu peqetla perez, eniq jawap berelmeydighan mesile bolup qaldi. biz eghir kelkündiki kichik kemidek nimilerge urulup, nimilerge soqulup, kelkünning bizni nege apirip tashlaydighanliqini bilmigendek halette turiwatimiz. xitay wirusi, ccpvirus- xitay kommunist partiye wirusi, wirusning kelish mebeesi, xitay dölitini xelqara sotqa tartip tölem tölitish qatarliq xitaygha qarshi sadalar dunyada barghanche ewjige chiqmata.
Biz nöwette bash qaturidighan muhim mesile qandaq qilip bu wirus zerbisidin saq- salamet ötüwelish. Türkiyening istanbul shehiride yashawatqan bir qerindishimiz wirustin yuqumlunip 9- april hayatidin ayrilghanliq xeweri, hemmimizni perishan qildi. U wirus seweplik hayatidin ayrilghan tunji uyghur. Buningdin keyin yene kimlerdin ayrilip qalimiz bunisi biz üchün qarangghu. Biz diqqitimizni qiyinchiliqta qalghan qerindashlirimizni qutquzushqa, yardem berishke merkezleshturush bilen bir waqitta dunyaning xitaygha qarshi turush sepidin öz ornimizni tepishqa, dunyaning xitaygha qarshi sadasigha öz awazimizni qushushqa qaratqinimiz eng toghra bolidu. Wirusning nedin peyda bolghanliqi, uning xarektiri, kimlerning qandaq peyda qilghanliri ………………….toghrisida amerika qatarliq gherp elliridiki hökümet, kespi orunlar, kespi mutexesisler meningche yiterlik xizmet qiliwatidu.
Bu wirus dunyada bir dewr bölgüchi amil bolup qelishi mümkin. Biz wirus apiti axirlashqanda barliqqa kelidighan dunya weziyiti, yüz berish ehtimali bolghan dunyaning siyasi özgürüshi, özgergen dunya weziyitige qarita sherqiytürkistan mesilisini dunyaning eng yuquri siyasi merkezliride dewa qilish, musteqilliqimizni qolgha keltürüsh üchün paydiliq bolghan xelqaradiki pursetlerdin paydilinish we uninggha teyyar turush, xelqimizni omumiy yüzlük musteqilliq yoligha yiteklesh qatarliq nuqtilarda bash qaturup we shuninggha mas haldiki stratigiye, siyaset, pilan, toghra chare- tedbirlerni tüzüp chiqishimizgha toghra kelidu. Musteqilliq yolida tüzügen toghra stratigiye,yitekchi siyaset, etrapliq pilan, aqilane chare- tedbirler musteqilliqqa yetishimizdiki seperni qisqartidu eksinche bolghanda eghir bedel tölisekmu nishanimizgha yitelmeymiz.
2020- yili 4-ayning 19-küni, Gérmaniye
Menbeler:
https://www.dw.com/de/g%C3%B6rlach-global-corona-krise-die-stunde-der-politik/a-53116476
https://www.dw.com/de/wie-viel-bringt-der-schuldenerlass-des-iwf/a-53127083
https://www.dw.com/de/coronavirus-faq-die-die-welt-bewegen/a-52810114
https://www.bbc.com/news/live/world-52289273
https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52289056
https://www.bbc.com/zhongwen/simp/business-52229356
https://www.epochtimes.com/gb/20/4/16/n12036350.htm