Amerika saylimi toghrisida
Aptor: Anwar Ahmad
Bu yilni, insaniyet yéqinqi zaman tarixidi saylam yili diyishke bolidu. Chünki 2024- yili 1- aydin bashlap, 72 dölette dunya noposining yérimini teshkil qilghan kishiler öz dölitining saylimigha qatnashti we qatnishiwatidu. Herqaysi döletlerdiki saylamda, milletchiler hakimiyet béshigha chiqishtek ehwal mewjut bolup, bu xil ehwal yawropa elliride roshen gewdilenmekte. Buningdiki sewep, dunyaning künsayin qutuplishishqa yüzliniwatqan siyasi, éqtisadi we ijtima´iy weziyiti keltürüp chiqardi.
Bir qisim döletlerning saylimi, uning dunyadiki éqtisadi, herbi, déplomatik küchige asasen tesiri chong bolmisimu emma dunyada tesiri küchlük bolghan döletlerning saylimi yer shari xarektirliq tesir qozghaydu. Bulupmu amérikining saylimi buning tipik bir misali. 2020- yilidiki amérika saylimi, qiziq nuqta bolup dunyaning diqqitini özige tartqan bolsa, bu nöwettiki saylimimu shundaq boliwatidu.
2022- yili 2- ayda, rosiye ukrainiyege tajawuz qildi. Buninggha qarita amérika yitekchilikidiki gherp ellirini asas qilghan döletler tajawuzchigha qarshi ukrainiyege her jehettin yardem qilghan bolsimu urush téxiche dawamlishiwatidu. 2023- yili 10- ayda ottura sherqte urush partlap, dunyaning diqqiti ikkige bölündi. Xitay hökümiti urush malimanchiqi seweplik halsirighan dunya weziyitige qarita özining diktator tüzümini xelqara kéngeytish, teywenge heywe körsütüsh, tajawuzchi rosiye we iranni dunyaning asasiy éqimigha qarshi zor küch bilen qollash, shimali koriyening rosiyege esker ewetishi qatarliq démokratik qimmet qarishidiki tüzüm bilen diktator tüzüm otturisida keskin riqabet taza küchiyiwatqan bir tarixi mezgilde élip bériliwatqan amérika saylimi dunyaning téximu qiziq nuqtisi bolmaqta.
Bügün amerika Prezident saylim riqabitining axirqi 2-küni, yeni 2024- yili 11- ayning 3 –küni. Hazirghiche bolghan saylam riqabetchilirining, saylinish üchün élip bériwatqan herkiti tarixta az körülidighan jiddiy riqabet weziyitini shekillendürdi. Nopuzluq siyasi erbaplar, saylam netijisini mölcherleshning qiyinliqini ilgiri sürmekte. Demokratchilar partiyisi kandidati Kamala Harris bilen jumhuryetchiler partiyisi kandidati Donald Trump otturisidiki perq nahayiti az.
Méningche Donald Trump hakimiyetke chiqip, 2018- yilidin bashlap xitay kommunist hökümitining heqiqiy mahiyiti, uning dunyagha xoja bolush rezil niyitini tonughan we uni dunyagha ashkarilighan shundaqla xitay dölitige türlük jazalash tedbirliriri élan qilip yolgha qoyghan tunji amérika prezidénti.
Xitay dölet re´isi, xi jinping özining 2035 – yilighiche textte olturup amerika we gherp dunyasigha qarshi turush, dunyagha xojayinliq qilip ameriking dunyadiki ornigha chiqishtin ibaret rezil nishanidin xelqaragha bisharet berdi. Demokratik, erkinlik qimmet qarishidiki dölet- jemmiyet tüzümi bilen diktatur, erkinlikke qarshi dölet tüzümi keskin riqabetke duch keliwatidu.
2018 –yilidin etibaren amerika xitay otturisidiki soda toqunishi dawamida, amerika hökümiti xitayni jazalashtiki herbiy jehette iskenjige elish, ilghar texnikilarni xitaygha bermeslik, pul- muamile tijaritide chek qoyush, eqtisadiy jehette besim eshlitish qatarliq bir yürüsh tedbirlerni yolgha qoyghan bolsimu uning digendek ünüm bermigenlikini emeliyette körüwatimiz.
Joe Biden 2020- yili textke chiqip, Donald Trump hakimiyet waqtida yolgha qoyghan siyasetlerni, xelqarada ittipaqdashliri bilen birliksep tüzüp, xitay dölitini chekleshni dawamlashturghan bolsimu biraq Donald Trumptek keskin bolmighachqa xitay dölitini tézginlesh uyaqta tursun belki ukrainiye urushi, ottura sherqte urush partlap xitay döliti, diktator döletlerning tayanch küchige aylandi. Amerika we gherp demokratik döletlerning xitay hökümitige bergen kishilik hoquqqa hörmet qilish toghrisidiki aghahlandurushliri ünüm berish tügül belki xitay hökümiti teximu esebileshti. Uning sherqiyrürkistanda dawamlashturuwatqan erqiy qirghinchiliqi buning emeli misali bolalaydu.
Donald Trumpning ukrainiyeni qollashtin bekrek aldi bilen xitay dölitining ediwini bérish pilani toghra. Chünki rosiyeni her jehettin küchlendüriwatqini , dunya ténchliqigha eng chong tehdid boliwatqini xitay dölitidur.
Eger amerika gherp demokratik döletliri bilen küchlük rewishte xitaygha qarshi ittipaq tüzüp, sherqiytürkistanning musteqilliqini eslige keltürüshke yardem qilsa, sherqiy türkistan arqiliq xitayning gherp, ottura sherq, afriqighiche bolghan rayunlargha kengeymichilik qilishini ünümlük tosiyalaydu. Teywenni qoral bilen küchlendürüp yaponiye, jenubi koriye bilen bolghan herbiy hemkarliqni ashursa xitayning déngiz arqiliq, tench okyan, hindi okyan shundaqla shimaliy muz okyanghiche kéngiyishtek shum niyitidin tosiyalaydu. Shuning bilen bir waqitta amerika yitekchilikidiki gherp ellirining demokratik, erkinlik qimmet qarishidiki dölet, jemmiyet sestimisi rawajlinip, dunyaning uzun muddetlik ténchliqi, amérikining dunyadiki yitekchilik orni mustehkemlinidu. Qisqa muddetlik iqtisadiy paydini közlep, xitayni meylige qoyetse, yaki ünümlük bir tedbir élinmisa, dunya xitayning diktatur tüzümini qobul qilishqa mejbur bolidu we uning dunya miqyasida wabadek kengiyishige sewep bolidu.
Men shexsen Donald Trumpni bu nöwet amerika prezentdi bolup saylinidu dep qaraymen shundaqla uning xitaygha qarshi dunyawi birliksep qurup, xitay hakimiyitini yer yüzidin yoqutup, bizdek asarette yashawatqan milletning dölitimizni eslige keltürüsh kürüshimizge yardem qilishini ümit qilimen.
Sherqiytürkistanning musteqil dölet bolup turushi xitayni tizginlesh shundaqla dunya ténchliqini saqlashta intayin muhim ehmiyetke ige. Gherp elliri bu nuqtini yaxshi chüshinishi kerek. Bu nuqta tarixta ispatlanghan heqiqet.
2024- yili 11- ayning 3- küni Gérmaniye.