2021- yili 3- ayning 19- küni, alyaskida ötküzülgen amerika – xitay söhbitide xitay dölet rehberliri, tünji qétim niqabini chörüp tashlap,ashkara halda özining derijidin tashqiri dölet ikenliki, dunyagha hoja bolush nöwitining emdi özlirige kelgenlikini jakarlidi. Buningdin dunya heyran qalghan bolsa bir qisim döletler uninggha qismen ishen´genmu boldi. Undaqta biz yéqinqi tarixtiki sabiq sowétler ittipaqining yimirilish sewepliri we derijidin tashqiri dölet(impriyalist) chüshini körüwatqan,  xitay dölitining nöwettiki ehwaligha nezer sélip baqsaq uninggha jawap tapalaymiz.

Dunya weziyiti 1991- yili 12- ayning 25- künigiche bolghan jeryanda,  asasen amérika bilen sowétler ittipa otturisidiki tirkishish weziyitide dawam qilghan. Gorbachow 1991- yili 12- ayning 25- küni, sowétler ittipaqining parchilan´ghanliqini dunyagha jakarlighanda, dunya bu xawerge qarita deslepte ishenmigen. Eyni chaghda dunyadiki chong we küchlük dep qaralghan döletning birdinla parchilinishidin guman qilghan. Tarixtiki eng küchlük bolghan yunan, rim impiriyelirimu yiqilghan. 

Sowétler ittipaqi 22 milyon 800 ming km²  zimingha ige, éqtisadiy jehette bolsa öz dewridiki kuchlük, dunyadiki 2- nomurluq, qudretlik dölet dep qarilidighan mezgil. Sowétler ittipaqi etrapidiki qoshna döletler bolghan polsha, wéngiriye, qatarliq döletler bilen  éqtisadi munasiwette adaletsiz wastilarni qollunip, soda jehette zor paydigha érishish bilen bir waqitta özining néfit, gaz qatarliq énirgiye bayliqlirini xelqara bazargha sélip öz éqtisadini kücheytken. Sowétler ittipaqi özining bu küchlük éqtisadini, öz xelqining parawanliqi üchün ishletmestin belki nuqtuluq herbi hazirliq, armiyeni kücheytish üchün serp qilghan. Netijide sowétlerning quruqluq armiyesi eyni chaghda nahayiti küchlük armiyege aylan´ghan hette déngiz armiye qudriti amérikidin éship ketkwen. Amérika bilen sowétler ittipaqi yadro qoral sani, yadro oq béshi rakitaliri sani we uzun musapiliq yadroluq rakita riqabitige chüshüp qalghan. Uningdin bashqa alem qatnishi yeni eyni chaghdiki aygha chiqish riqabitimu bashlan´ghan bolup,  sowétler ittipa amérikigha bolghan jiddiy  xirisqa kirishken. Mundaqche qilip éytqanda sowétler ittipaqi amérika yitekchilikidi xelqara pirinsipni qobul qilmay uninggha  qarshi chiqqan. Netijide her sahediki riqabetke berdashliq bérelmigen sowétler ittipaqi parchilinip, ikki derijidin tashqiri döletning dunya ishlirigha ortaq riyasetchilik qilishigha xatime bérilip, dunyaning ishlirigha riyasetchilik qilishni amérika yalghuz üstige élishtek xelqara weziyet shekillen´gen idi.

Undaqta shundaq qudretlik sowétler ittipaning ghulushidiki asasliq sewep nime?

Yighinchaqlap éytqanda, sowétler ittipaning axirqi 3 yilliq ehwali uning ghulap chüshishidiki asasliq amil bolghan. 

1. Zorawan hakimiyetning meghlup bolushi, siyaset neziriyiside ispatlan´ghan bir heqiqet. Gorbachowning bayanatida mundaq diyilgen: 1. Méning rehberlikimde,  nöwette döletning omumiy ehwali intayin binormal; 2. Bizning ziminimiz chong, bayliq menbe´elirimiz intayin mol, xelqimizmu tirishchan we eqilliq, shundaq bolushigha qarimay dölitimiz we xelqimizning ehwali bashqa échiwétilgen döletlerge sélishturghanda bekla artqida, xelqimizning turmush ehwali nachar we barghanche nacharlishishqa yüzliniwatimiz. Buningdiki tüp sewep bizning sotsiyalistik biyorikat dölet tüzülmimiz bizni halsizlanduriwatidu, u kommunistik idologiye üchünla xizmet qilidu, uninggha qoshulghan herbiy hazirliq riqabiti bizni téximu halsizlandurdi, bu xil ehwalimizni ongshash, xelqimizning teqdirini yaxshilash üchün biz tedriji halda ishikni shirtqa qarita échishimiz lazim. 
2. Kommunist tüzümidiki döletler, sana´et inqilawi yaki sana´et islahatining xirisigha duch kelgende kommunizim métodini qollanghachqa meghlup bolidu, buni sherqiy yawropadiki döletlerning ehwalidin éniq körüwalghili bolidu. 
3. Derijidin tashqiri kéngeymichilikmu sowétler ittipaqining ghulishidiki muhim bir sewep. Buning misallirini tarixtiki yunan, rim we mongghul impiriyelirining meghlubiyitidin  körüwalghili bolidu.

Sowétler ittipaqi,  22 milyon 800 ming km²  zimingha ige bolup 15 ittipaqdash jumhuriyetni öz ichige alghan. Qanun boyiche, her jumhuriyetning öz aldigha prézidenti, asasiy qanuni, parlamenti bolidighan bolup, ular sotsiyalizimgha ishen´gini üchün bu ittipaqqa qoshulghan yaki eza bolup, jumhuriyetlik salahiyiti bilen sowétler ittipaqining bir parchisigha aylanghan. Mahiyette bolsa bu jumhuryetler ilgiriki rosiye we kéyinki sowétler ittipaqining qoralliq tehditi yaki qoralliq tajawuz qilishi netijiside boysundurulghan. Boysundurush jeryanida zimin, bayliqighila ériship  qalmastin belki  oxshimighan yerlik milletlernimu özige qoshuwalghan. Qoshuwélin´ghan ziminning bayliqlirini öz aldigha talan- taraj qilishtin bashqa yene oxshimighan milletlerning tili, örp- aditi, mediniyiti, dini-étiqadi deslepte rosiyening kéyin sowétler ittipaqining basturushi, qirghin qilishi, zorawanliqigha uchrap, buning netijiside nahayiti chongqur, tarixiy öchmenlik chongqur yiltiz tartishqa bashlighan. Ular 1945- yilidiki urushqa qatnashqan, we kéyinki sowétlar ittipaqigha eza bolghan bolsimu emma  tarixiy öchmenlik tügümigen. Kommunistlarning esheddiy zorawanliqi dawamida qarshi chiqquchilar sükütni tallap purset kütidu, purset kelgen haman özining sükütini buzup partlaydu.

Sowétler ittipaqi,  etrapidiki polsha wén´giriye, qatarliq kichik döletler bilen öz- ara éqtisadi hemkarliq ornatqan bolup, bu hemkarliqni waste qilghan sowétlet ittipaqi, bu kichik döletlerni éqtisadi jehette ékispilatatsiye qilghan. Ukrainiye 300 yil ilgiri, rosiye tewelikige ötküzülgen bolsimu emma zimin dawasi, milliy öchmenlik purset tapqanda ularning musteqilliq nishanini tosup qalalmighan. Nöwettiki urushning sewebimu shuningdin ibaret.

Herbiy jehette sowétler ittipaqi eyni chaghda ikkinchi, bezi sahelerde birinchi orunda turup kelgen. Izchil türde amérika bilen herbi jehettiki riqabitini kücheytken. Yadro qoral tereqqiyatigha zor meblegh sélip,  bu jehette amérikidin éship ketken. Bolupmu quruqluqtin atidighan yadro qoral küchi jehette amérikidin xélila küchlük, yadro oq béshi sanimu amérikidin köp bolghan. Shundaq bolushigha qarimay sowétler ittipaqining éqtisadiy küchi, eyni chaghdiki herbi hazirliq riqabitini qamdashqa ajizliq qilghan. Aqiwette amérika bilen bolghan „ alem urushi „ riqabitide berdashliq bérelmey meghlup boldi.

Derijidin tashqiri dölet, her waqit riqabetchi we xirisqa duch kélidu. Derijidin tashqiri döletke riqabet elan qilish üchün nahayiti qudretlik,  dolet uniwérsal küchi bolush kérek. Buninggha mas halda bir yürüsh xelqaraliq séstimini otturigha qoyup, uni yolgha qoyush we xelqara jem´iyetning étirap qilishigha érishish shundaqla shuninggha layiq salahiyet bolush kérek. Birer chong dölet bilen urush qilish yaki urush qilmighandimu qarshi tereptin üstün kélidighan küchini namayen qilish arqiliq reqibini qayil qilalaydighan bolushi kérek. Yeni xelqara jem´iyet,  amérika yitekchilikidiki xelqara tertiptin yaxshi bolghan, özlirige paydiliq xelqara pirinsip we tertipni körüp uninggha ishen´gende andin uni qobul qilidu. Amérika is- tüteksiz urush yeni herbi hazirliq riqabiti arqiliq sowétler ittipaqini ghulatti. Dimek impiriyalist chüshidiki döletmu,  éqtisadi seweplik, urush qilmay turupmu herbi hazirliq riqabitige berdashliq bérelmey chüshini riyalliqqa aylanduralmaydu. 

Putin 2000- yili textke chiqti. U textke chiqqanda, xelqarada néfit, gazning bahasi 30% etrapida örligen mezgilge toghra kelgen bolghachqa, bu weziyet rosiyening éqtisadigha zor tesir körsütidu. Eger putin gorbachowning eyni chaghda otturigha qoyghan dölet siyasiti boyiche mangghan bolsa, rosiyening hazirqi ehwali mölcherligüsiz halette yaxshilanghan bolatti. Epsus putin tarixtiki rosiye we sowétler ittipaqining  seltenitini eslige keltürüshni nishan qilip, kengeymichilikini bashlidi. Ilgéri –kéyin bolup chéchen, giorgiyege kengeymichilik qilish bilen bir waqitta süriyediki urushqa qatnashti. 2014- yili, qirimni bésiwaldi. 2022- yili, yene ukraniyege tajawuz  qildi. Hazirghiche bolghan jeryanda rosiyening énirgiye sodisidiki tapawiti, dölet éqtisadini asasen qamdap keldi. Belgülik salmaqni igileydighan, sowétler ittipaqi dewridiki „dölet sheripi“ni esleydighan puqralarmu putinning herbi kéngeymichilikini qollap keldi. Nöwette rosiyening ukraniye urushidiki ehwali intayin paydisiz. Gherpning herqaysi jehettiki jazalash tedbirliri, rosiyeni éghir éqtisadi kirizisqa duchar qildi. Dölet ichidimu urushqa qarshi chuqanlar üzlüksiz köpiyiwatidu. Rosiyening uzungha sozulidighan urushqa berdashliq bérelishi éghir xirista. Bundaq shara´itta rosiyening kélechigi intayin xeterlik ehwalgha yüzlinishidin bisharet bermekte.

Rosiyening ukraniyege tajawuz qilishi,  axirqi hisapta, asasen xelqara pirinsip, xelqara tertipke buzghunchiliq qilish we gherp qimmet qarishigha xilap bolghan herkettin ibaret. Shunga putin gherp ellirining ortaq jazalishigha uchrawatidu.

Yéqinqi yillardin buyan, xitay siyasetchiliri we ziyaliliri ichide derijidin tashqiri chong dölet,  impriyalizimning kengeymichilik neziriyisini asasiy nuqta qilip, xitay dölitini aghahlandurmastin belki amérikini mesxire qilidighan bir éqim shekillendi. Impriyalizimning kengeymichilik neziriyesi boyiche xitayning nöwettiki ehwali yaxshilinamdu? Derijidin tashqiri dölet bolush nishanigha yitelemdu?

Dölet éqtisadi nahayiti yaxshi bolushi kérek. Elbette xitay dölitining éqtisadi ehwali, 2019- yilidin ilgiri xéli yaxshi idi, emma xitax kommunistliri öz éqtisadini özliri weyran qiliwatidu.
 

1. Xitay döliti öz qoli bilen hong kongni weyran qilip, xelqara éqtisat saheside özige paydiliq yollarni tosup qoydi. 
2. Dölet igilikidiki karxanilarni kücheytish bahaneside,  yerlik xususi karxanilargha zerbe bérip, xua wéy we shuninggha oxshash karxanilarni zor weyranchiliqqa uchratti. Buning bilen dölet éqtisadi téz sür´ette chékinishke bashlidi. 
3. Üch yildin buyan dawam qilghan corona yuqumlinishni nölge chüshürüsh siyasiti,  xitay dölitining éqtisadini zor derijide chékindürdi.

Dölet éqtisadi chékinse, elbettiki shu dölettiki puqralarningmu turmush sewiyesi mas qedemde töwenleydu. Xelq turmush sewiyesining töwenlishi, jem´iyette naraziliq keypiyatini kücheytidu. Yuqurida tekitlen´gendek basturush küchlük bolghanda jem´iyet tenchtek körün´gini bilen purset bolsila hökümetke bolghan qarshiliq bombidek partlaydu. Xitay dölitining 20- qurultaydin ilgiri, hökümetke qarshi ésilghan chong lozunkiliri, ürümqidiki ot kétish weqesining pütün xitay dölitige pilte bolushi, „aq qeghez inqilabi“ qatarliqlar buninggha misal bolalaydu. Xitay dölitidiki xelqning naraziliqi yighilip, purset kütiwatqan bombigha oshash halette.

Xelqarada bolsa, xitay döliti herbi hazirliq riqabitini pütün imkaniyiti bilen kücheytiwatidu shundaqla herqaysi döletlerning herbi hazirliq xamchotini ashurushqa sewepchi  boldi. Chünki xitay dölitining herbi küchidin, etrapidiki döletler tehdit his qilmaqta. Hong kong mesilisi, sherqiytürkistandiki érqiy qirghinchiliqi, jenubi xitay déngizida sün´iy arallarni berpa qilip, ularni herbi bazigha aylandurushi, tey wen´ge qarita éghwagerchiliki seweplik xelqaraning ishenchisidin ayrilip qaldi. Amérika yitekchilikidiki gherp elliri birdek:  xitay dölitini xelqara pirinsip we xelqara tertipni  buzudighan buzghunchi dep qarawatidu. Ukraniye urushi partlighandin bashlap, xitay dölitining gherp qimmet qarishigha qarshi halda,  rosiye terepte turushimu xelqaraning naraziliqi hetta qarshiliqini qozghidi. Uningdin bashqa xitay döliti 2012- yilidin bashlap yolgha qoyuwatqan „ bir yol bir belbagh“ pilani emeliyette ajiz döletlerni qerzge boghush déplomatiyesi, eniq qilip éytqanda éqtisadi kéngeymichiliki bolup hisaplinidu. Qerzge boghulghan döletler,  nöwette xitay dölitige bolghan qarshiliqi barghanche küchiyiwatqan weziyetni shekillendürmekte. Xitay döliti chet´ellerde mexpi herbi bazilarni tesis qilishni bashlighan bolup, meyli bu herbi bazilarda qanchilik qoshun turghuzushtin qet´iy nezer,  xelqaraning künsayin qarshiliqi we diqqitini qozghawatqan bir mesilige ayliniwatidu. Xitay döliti BDT - Birleshken döletler teshkilati we xelqaraliq organlar, teshkilatlargha,  her xil rezil wastilerni qollunip, singip kirgendin  kéyin özining bu organ, teshkilatlardiki imtiyazidin paydilinip dunya tertipi shundaqala xelqara pirinsiplarni özgertishke tirishmaqta. Mana biz otturigha qoyghan bu nuqtilar, xitay dölitining derijidin teshqiri kéngeymichilik qilish siyasitining ashkare bolghan éniq ispatliri bolup hisaplinidu.

2019- yili,  corona virusi deslepte xitay dölitidin bashlinip wuhan virusi dep atalghan. Xitay döliti buni dunyadin sir tutup, puqralirini dunyaning herqaysi jaylirigha bérishqa qoyuwétip, dunyawi böhran peyda bolushigha sewep bolghan idi. 2022- yili 12- ayning 7- küni xitay hökümiti birdinla, 3 yildin buyan dawamlashturiwatqan corona yuqumlinishni nölge chüshürüsh siyasitini  bikar qidi we 2023- yili 1- ayning 8- künidin bashlap, dölet derwazisini achidighanliqini jakarlidi. Xitay kommunist hökümiti ilmiy bolmighan logikisigha tayinipla,  birdinla qamal qilishi we hichqandaq teyyarliqsizla qamalni bikar qilishi, nöwette 600 milyondin artuq xitay puqrasining yuqumlinishi, nurghun kishilerning ölüshige sewep boliwatidu. Ular „ wetenperlik sehiye saqliqni saqlash herkiti“ qozghighan bolup, yuquqlunishni imkan qeder téz we köp yuqturush, ölüdighanlarni tézdin öltürüp, saq qalghanlar ish ornigha qaytip, kirizistiki éqtisadni eslige keltürüsh üchün xizmet qilishni ishqa ashurushni meqset qilghan.  Dölet derwazisi échilghandin kéyin virus wabasi dunyagha yene qandaq apetlerni élip kélidighanliqini tesewwur qilish tes. Xitay kommunist döliti öz puqraliri we dunyaghimu  ashundaq mes´uliyetsiz qaraydu.

Yighinchaqlighanda, xitay kommunistliri hökümranliqida dölet ichide özliri terixtin buyan peyda qilghan türlük ziddiyetler barghanche ötkürlishidu we purset pishqanda hakimiyetke qarshi bomba bolup partlaydu. Kommunistik dölet tüzülmiside, adil- heqqani qanun mewjut bolmaydu, ular bazargha séliwatqan qanun- tüzüm, peqetla kommunist hoquqdarliri we ularni qollawatqan menpe´etdarlarning paydisigha xizmet qilidu xalas. Xelqarada bolsa barghanche küchlük qarshiliq, her sahediki jazalash birliship, xitay kommunist dölitining derijin tashqiri dölet yeni impriyalist bolush chüshi meghlubiyet bilen axirlishidu.

2023- yili 1- ayning 2- küni, Karlsruhe Gérmaniye

Paydilan´ghan menbeler:

https://www.fr.de/politik/usa-china-treffen-anchorage-alaska-joe-biden-chaos-anthony-blinken-90253186.html

https://www.spiegel.de/ausland/usa-china-treffen-schlagabtausch-in-alaska-a-e6ddc912-2adc-4ed8-a9be-a96d531be31e

https://chinaworker.info/en/2022/01/14/33092/

https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/dec/12/xi-jinping-china-beijing-new-age-of-imperialism

https://internationalviewpoint.org/spip.php?article7401

https://www.socialistalternative.org/2021/06/20/china-imperialism-and-the-left/

https://www.mdr.de/geschichte/zeitgeschichte-gegenwart/politik-gesellschaft/ende-der-sowjetunion-100.html

https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/de/recherche/dossiers/postsowjetische-lebenswelten/aufloesung-der-sowjetunion