Armiye - bir dölet mewjutluqining kapaliti, shu dölet xelqliri, öz dölet ziminida erkin, zulumdin xali, parawan yashishining asasi. Armiyesi küchlük bolghan döletler bashqa döletlerning tajawuzidin xali bolalaydu, xelqlirimu zulumdin xali, parawan yashaydu. 

Sherqiytürkistan hökümiti 1945- yili 2- ayda éli wilayitini pütünley azat qildi. Nöwettiki herbiy wezipe sherqiytürkistan jumhuryiti, özining partizan qoshunlirini birleshtürüp,muntizim zamaniwi armiye qilip qurup chiqishtin ibaret bolup, qoshunni ömumiy yüzlik qorallandurush, herbiy meshqni kücheytip, pütün sherqiytürkistanni azad qilishni nishan qilghan. Bu waqit yérim milyon etrapida noposi bolghan eli wilayitining toluq azat bolushi, sherqiytürkistan jumhuryiti özining muntizim armiyesini qurushtiki shert- sharaitini hazirlighan we teqezza qilghan bir shara´itta idi.

1945- yili 2-ayning 6- küni, sherqiytürkistan jumhuryiti hökümiti kéngesh yighini chaqirip, „19- nomurluq qararni“ maqullap, herbiy mejburiyet ötesh qanunini qarardin ötküzdi. Bu qanunda sherqiytürkistandiki 20 yashtin 22 yashqiche bolghan barliq girajdanlarning herbiy xizmet ötesh mejburiyiti barliqi, herbiy mejburiyet ötesh  waqti 3 yil bolush belgülendi. Uningdin bashqa sherqiytürkistanni toluq azat qilish üchün omumiy saperwerlik elip berish, azatliq urushi ehtiyaji dewri bolghachqa, 23 yashtin 45 yashqiche bolghan, barliq erlerning waqitliq herbiy mejburiyet ötüshi,barliq herbiy chiqimni hökümet üstige élishi, esker- ofitsérlarning kiyim- kéchek, ozuq- tölük, qoral bilen teminleshni hökümet bir tutash orunlashturush, yerlik hökümetler herbiy sepke qatnashqanlar aile- tawabatlirining jan- sanigha asasen qoshumche yardem qilish qatarliq belgülendi.

1945- yili 2-ayning 10- küni, sherqiytürkistan jumhuryiti hökümet hey´iti armiyening herbiy teminatini hel qilish üchün „21 nomurluq qarar“ ni maqullidi. „ 21 nomurluq qararda“ : herbiy qoshunning ishlitishi üchün herqaysi nahiyelerning 1300 tuyaq at hazirlap, hökümetning herbiy qoshun, arqa sep teminat xizmitini hel qilishqa tapshurush belgülendi.

1945- yili 3- ayning 6- küni, sherqiytürkistan hökümiti yighin echip, qurulmaqchi bolghan muntizim armiyening qurulmisi toghrisida etrapliq muzakire élip bardi. Muzakirde: sherqiytürkistan partizanliri bash qomandanliq shitabini „ sherqiytürkistan jumhuryiti herbiy qomandanliq bash shitabi“ gha özgertish, bash shitab terkiwide siyasi  bölüm, arqa sep teminat bölümi, herbiy sot mehkimisi, herbiy teptish mehkimisi, razwitka bölümi, jeng qilish bölümi, kaderlar bölümi, xojuluq bölümi, qatarliq organlarning bolushi qarar qilindi.

Eyni chaghda rehimjan sabir haji, herbiy ishlar nazaritining naziri bolup uning yitekchilikide armiye qurushtiki  mexsus bir hey´et qurulghan. Bu hey ét rehimjan sabir haji yitekchilikide, iwan palinof, exmetjan qasimi, téyip haji basitof, zunun téyipof qatarliq kishilerdin terkip zapqan. Ular qurulghusi muntizim armiyening herbiy tüzülmisi, intizam - qa´idiliri, qoshunlarning türi, hetta herbiy forma, bayraq, shundaqla barliq herbiy qurulmisigha munasiwetlik teyyarliq xizmetlirini ishligen. Bu toghridiki talash- tartish netijiside, armiye qurushtiki lahiyeni ishlesh xizmiti axiri exmetjan qasimgha hawale qilinghan. Armiye qurushtiki lahiye, muzakire jeryanida keskin munazire qilinghan. Beziler türkiyening usuli boyiche“ sherqiytürkistan ordisi“ digen teklipni berse, beziler „islam qoshuni“, „azatliq qoshuni“ „milliy armiye“ dep atashtek tekliplerni otturigha qoyghan.

Exmetjan qasimi, türkiye, sowét ittipaqi, iran, iraq qatarliq döletler armiyesining tüzülmisi toghrisida köp tereplime izdinip, qurulghusi armiyening herbiy tüzülmisi, herbiy formisi we bashqa terepliri toghrisida tüzgen lahiyesi hökümet ezalirini qayil qilidu, elixan törimu lahiyeni qobul qilidu.

Lahiyede qurulghusi armiyeni „ sherqiytürkistan milliy azatliq armiyesi“ dep atash, herbiy forma, qoshun tüzülishi, unwan, we bashqa terepte sherqiytürkistan inqilabini qollawatqan, melum derijide yardem körsitiwatqan sowét ittipaqi armiyesining modelini élish otturigha qoyulghan. Bu lahiyening tüzülishide exmetjan qasimining roli intayin zor bolghan.

Armiyening herbiy formuliri, unwan we qoshun terkib séstimisi, char rosiye we sowét armiyesi modelini ülge qilghan bolsimu emma pagon, kakarliri, we ordénliri shuningdek kiyim we bir qisim herbiy qa´idiliri yenila sherqiytürkistan jumhuryitining öz alahidiligi, ghayisi boyiche békitilgen.

Kakarlar sherqiytürkistan jumhuryitining dölet belgisi bolghan köküsh renglik ayning ichige élinghan yultuz bolup, yumulaq shekilde yashalghan. Herbiy bayraq yéshil renglik bolup, bayraqqa sherqiytürkistan jumhuryitining dölet belgisi bolghan ay- yultuz orunlashturulghan. Médal- ordénlarghimu  ay- yultuz orunlashturup lahiyelen´gen.

Herbiy unwanlar töwen, ottura, yuquri we ali derijilik unwan tüzümi boyiche tesis qilinghan. Ali derije marshal, général létnant bolup, marshal unwani sherqiytprkistan jumhuryiti we herbiy ishlar komutetining reisi élixan törige bérilgen. Herbiy unwan, atalghuliri, köpinche sowét armiyesi atalghusi  boyiche rusche élinghan bolsimu emiliyette bu atalghular xel´qarada ortaq ishlitilidighan atalghular idi. Yeni armiye, korpus, diwiziye, polik, bataliyon, rota, marshal, géniral, polkownik, mayor, kapitan qatarliqlar.

1945- yili 3- ayning bashlirida, exmetjan qasimi, rehimjan sabir hajining ornigha herbiy ishlar naziri bolup teyinlinidu. Shuningdin bashlap armiyening bash qomandanliq shitabi we uning terkiwidiki bölümlerning tesis qilinishi, qurulushi exmetjan qasimning yitekchilikide elip bérilidu. Sherqiytürkistan jumhuryiti muntizim qoshunliri, shuningdin bashlap resmi türde sherqiytürkistan armiyesi dep ataldi.

Jiddiy teyyarliq qilish, partizan etretlirini tertipke sélish jeryanida, ghulja, süydong we bashqa jaylarda qurulghan polik, bataliyonlar resmi türde sherqiytürkistan armiyesining muntizim atliq, piyade polik, bataliyonlirigha özgertilish bilen bir waqitta nurghun yashlar yengidin qobul qilinip, muntizim herbiy meshqqe orunlashturilidu.

1945- yili- 4-ayning 3- küni, sherqiytürkistan jumhuryiti hökümet hey´iti yighin chaqirip, „43- nomurluq qarar“ ni maqullidi. „ 43 nomurluq qarar“ da, armiyening birlikke kelgen  herbiy formiliri, herbiy unwanlirini qanunlashturup, 1945- yili 4- ayning 8- küni ghulja shehiride, murasim ötküzüp sherqiytürkistan jumhuryiti armiyesining resmi qurulghanliqini jakarlash békitildi.

Ghulja shehiri we uning etrapidiki bir qisim polik, bataliyonlar armiye qurulushini jakarlash we parattin ötüshke jiddiy teyyarliq qildi. Komandér- jengchilerge yéngidin teyyarlanghan sherqiytürkistan jumhuryiti milliy azatliq armiyesining herbiy formuliliri tarqitip berildi.

1945- yili 4-ayning 8- küni, ghulja shehiridiki tugh meydanida dagh- dughiliq murasim ötküzülüp, sherqiytürkistan milliy azatliq armiyesi qurulghanliqini, jumhur re´isi élixan töre ten- tene bilen resmi jakarlidi.

Sherqiytürkistan jumhur re´isi élixan töre, muawin re´is hakimbeg xoja we hökümetning barliq ezaliri shuning bilen bir waqitta sherqiytürkistan milliy azatliq armiyesining bash qomandanliridin ishaqbég mununof, zunun téyipof, abduréhimjan hesenof, herbiy ishlar naziri exmetjan qasimi qatarliq yuquri derijilik memuri, herbiy rehberler armiye qurulghanliqini jakarlash murasimida sehnidin orun aldi.

Élixan töre sherqiytürkistan musteqilliqining kapaliti bolghan muntizim armiye- sherqiytürkistan milliy azatliq armiyesining resmi dunyagha kelgenlikini jakarlighanda, ghuljida herbiy telim- terbiye éliwatqan eskerlerdin bashqa ghulja xelqi, mektep oqughuchiliri, idare- jemiyettiki her sahe kishiliridin bolup 10 mimgdin artuq adem qatnashqan meydan gülduras alqish sadasigha toldi. Arqidin milliy armiyening bash, muawin qomandanliri, shitab bashliqliri we herqaysi qoshunlar komandérlirining isimlikini élan qildi. Uningdin kéyin herqaysi polik, musteqil bataliyonlargha“ sherqiytürkistan musteqilliqi üchün“ algha“ digen xetler chüshürülgen ay- yultuzluq yeshil, herbiy bayraqlarni tapshurush murasimi ötküzülüp sherqiytürkistan jumhuryitining eng ali rehbiri élixan töre öz qoli bilen bayraqni herqaysi qisim komandérlirigha tapshuridu. Komandérlar bayraqni ong qoli bilen yüzige besip turup tapshurup elishti.

Bayraq tapshurush axirlashqandin kéyin milliy azatliq armiyesining bash qomandani géniral iwan palinof qomandanliqida, élixan törening ijaziti bilen herqasi polik, musteqil bataliyonlar öz réti  boyiche parattin ötüshke bashlidi.

Heywetlik milliy armiye qisimliri ret- réti boyiche, marsh dessep parattin ötkende hayajangha chömgen ghulja xelqi chawak chélip alqish yaghratti, özining muntizim armiyesidin pexrlinip köz- yashlirini toxtitalmidi. Ay- yultuzluq kök bayraq, lozunkilar hemme yaqni qaplidi.

Bu kün peqet ghulja xelqinila emes belki barliq sherqiytürkistan xelqini hayajangha saldi. „Sherqiytürkistan milliy azatliq armiyesi“ning qurulushi, barliq sherqiytürkistan xelqining azatliqqa, hörlükke, musteqilliqqa teshna arzusini namayen qilghan bolsa yene bir tereptin sherqiytürkistan xelqining zulumgha qarshi, tajawuzchilargha bash egmes qet íy iradisi we küreshchan jasaritini namayen qilip, tarixta untulghusiz izlarni qaldurdi.

2021- yili 4-ayning 8- küni, Gérmaniye