Ot yürek sha´ir Abduxaliq Uyghur 

Aptor: Anwar Ahmad

Abdulxaliq uyghur 1901 - yili 2 - ayning 9 - küni turpan shehiride, bir sodiger ailiside dunyagha kelgen. Dadisi Abdurahman Mexsum hajim meripetperwer, yéngiliqqa intilidighan kishi bolghachqa, oghli Abduxaliq uyghurni kichigidin yaxshi terbiyeleshke ehmiyet bergen. Besh yéshida sawadi chiqqan Abduxaliq uyghur 12 yashqa kirgende ereb, paris tillirini öginishke bashlighan. 1916 - yili, chong dadisi Mijit Haji bilen rusiyining shemey shehirige barghan. U shemey shehiride rus tilini ögen'gen. Weten´ge qaytqandin kéyin, shötanggha kirip xitay tilida oqughan. 1923 - yili Abduxaliq uyghur Mehmut Muhudi qatarliqlar bilen bille yene sowét ittipaqigha bérip 3 yil oqughan. 1926 - yili yurti turpan'gha qaytip kelgen. U yurtigha qaytip kelgendin kéyin, xelqni oyghutush üchün yéngiche ma’aripni terghip qilip, gézit- jornal neshir qilishni  teshebbus qilghan. 1927 - yili meslekdashliri bilen birliship, turpanda ilgiri - kéyin bolup üch orunda mektep qurghan we bir basmixana qurushqa hazirliq qilghan. Eksiyetchi Yang Zéngshing hökümiti, uning basma zawuti qurushigha yol qoymighan. Abduxaliq uyghur 1927- yili turpan astaniliq Mehmut muhidi we Pichanliq Iskender xojilar bilen birlikte bir „aqartish uyushmisi“ qurghan.1932 - yili partilighan turpan déhqanlar inqilabigha qatnashqan we inqilabni aktip qollughuchilarning biri bolghan. 1933 - yilining béshida, Shéng Shisey hökümiti teripidin qolgha élinip, shu yili 3 - ayning 13 - küni turpan shehiride qetli qilin´ghan.

Wetenperwerlik Abduxaliq Uyghur shéirlirining merkiziy témisi. Sha´ir pütkül ijadiyitide özining teqdirini weten, milletning teqdiri bilen chemberches baghlap, weten, xelqni qizghin söyüsh hissiyatini, wetenning azadliqi,, xelqning erkinliki üchün küresh qilish iradisi bilen birleshtürgen.

Abduxaliq Uyghur she‘irlirining téma da´irisi keng, mezmuni chongqur, ijtimaiy ri´alliqni chin we heqiqiy eks´ettürgen bolup, uning her bir konkérit mesilidiki muhebbet - nepriti éniq. Bu xil alahidilik Abduxaliq uyghur she´irlirini roshen xelqchiliq rohigha ige qilip, she´irlirining xelq ichige keng tarqilishi we chongqur tesir peyda qilishigha türtke bolghan. Abduxaliq uyghur she´irliri arqiliq, keng xelq rohigha singip ketken illetlerni dadilliq bilen èchip tashlap, semimiylik bilen qamchilap, xelqni meniwiy kishenler asaritidin qutuldurushqa tirishqan ulugh meripetchi, zorawan hökümranliqqa qarshi qet´iy irade bilen küresh qilghan ot yürek yitekchi.

Sha´ir Abduxaliq Uyghur qisqighine 32 yilliq hayatida, gerche nurghun eser yazghan bolsimu, ulardin zamanimizghiche saqlinip qalghanliri peqet 57 parche shé´ir, 26 rubayidin ibaret. Bezi melumatlargha asaslan´ghanda, sha´ir yene üch parche hékayimu yezghan.

Sha´ir Abduxaliq uyghurning shé iri eserliri, 1920- yillardiki uyghur démokratik edebiyatining bedi´iy sewiyesige wekillik qilidu. U özining roshen alshidilikke ige, jenggiwar she‘irliri arqiliq eyni dewrde démokratiye we erkinlik üchün élip bérilghan heriketlerning merkizi idiyesini ipadiligen. Yéngi dewrge xas, ammibap uslup we xelq ammisigha yaqidighan she’iri uslub yaritip, edebiyatimizning kéyinki tereqqiyatigha puxta asas salghan.

Abduxaliq uyghur, uyghur hazirqi zaman she‘iriyitining bayraqdari, we asaschiliri süpitide edebiyat tariximizda pexirlik orungha ige.

Abduxaliq uyghur öz dewridila emes belki hazirmu, uyghur réalizim edebiyatining eng ataqliq wekilliridin biri. U zulumgha, hökümranliqqa qarshi baturluq bilen küresh qilghan inqilawi, wetenperwer sha´ir, azatliq , erkinlik, we ilim- meripetning yalqunluq küychisi. Abduxaliq uyghurning ijadiy hayati gerche intayin qisqa bolsimu, lékin u öz dewridiki dawalghup turghan dewirning ziddiyetlik xususiyetlirini ipadileydighan, küchlük isyankarliq roh bilen tolghan we roshen milliy alahidilikke ige lérik shéirliri arqiliq uyghur kilassik edebiyati bilen hazirqi zaman edebiyatini bir- birige zich baghlap, bir dewr edebiyatining parlaq nemunisini qaldurup ketti. Uning wekil xarektérliq shéirliridin“ Oyghan“ eng küchlük tesir qozghighan bolup, 100 yil ilgirila shair xelqni zulumgha, mustebit hakimiyetke qarshi turushqa xitap qilghan.