Qazaqistan weziyiti toghrisida
Aptori: Anwar Ahmad
Bügün yeni 2022- yili 1- ayning 7- küni saet 11 giche bolghan jeryanda, „OSCE Academy“, „Eurasian Economic Union- EAEU“, „The Atlantic Council“ qatarliq xelqaradiki nopozluq eqil ambarliri mutexesisliri,chong axbarat wastiliri qazaqistanning nöwettiki weziyitini bash téma qilip, türlük analiz, xewerlerni élan qildi.
2022- yili 1 ayning 7- küni, qazaqistan prezidenti tokayev“ 20 ming bandit“ ning almuta shehirige hujum qilghanliqini élan qilip, bixeterlik xadimliri we armiyege namayishchilarni aghahlandurmayla“ étish“ buyruqi bergenlikini élan qilghan. Eng yengi xewerlerde élan qilinishiche,hazirghiche 40 din artuq kishi namayish malimanchiliqida hayatidin ayrilghan, minggha yéqin kishi yarilan´ghan, 3 mingdin artuq namayishchi qolgha élinghan. Namayishchilar muntizim terbiye körgen, pilan, nishan boyiche herket qilidighan „téroristlar“ dep teriplinip, ulargha chet´el küchlirining yitekchilik qiliwatqanliqi ilgiri sürülmekte. Qazaqistan prezidenti, hökümetning tarqitilghanliqi, dölet boyiche jiddiy haletke ötkenlikini jakartlash bilen bir waqitta toqayewning, rosiye yitekchilikidiki (Collective Security Treaty Organisation) kolliktip bixeterlik ehdi teshkilatigha qilghan iltimasige bina´en rosiye 3 ming neperge yéqin ténchliq saqlash qisimlirini hawa, quruqluqtin qazaqistanni tenchlandurushqa ewetkenlikini xewer qildi.
Qazaqistanda yüz bériwatqan bu weqe peqetla yéqilghu bahasining östürülishi seweplik yüz bergenmu yaki uningda chong döletler shundaqla özgürüwatqan dunya siyasitining tesiri sewep boldimu? Undaqta biz yuqurida körsütilgen eqil ambiri mutexesisliri shundaqla herqaysi nopozluq axbarat wastiliri ilgiri sürüwatqan nuqtilarni yighinchaqlisaq mesilining mahiyitini chüshinishimizge paydiliq.
1.Qazaqistan 19 milyon noposi, 2.725.000 km² zimingha ige, dunyadiki 9- orunda turidighan chong dölet. Qazaqistan 1991- yili, sowétlar ittipaqi parchilinip musteqilliqqa érishken. Musteqil bolghandin tartip 2019- yili 3- ayning 19- künigiche, nur sultan nazarbayew döletni bashqurup, prézident bolup kelgen. U xelqning küchlük naraziliqi seweplik prezidénliqtin chékingen bolsimu emma dölet bixeterlik orginining hoqoqini 2022- yili 1- ayning 5- künigiche yürgüzgen. Nur sultan nazarbayew prézidentliqtin chékin´gendin kéyin özining tesiridin chiqmaydighan, xitay peres kassym- yomart tokayivni prézidéntliqqa tiklep chiqidu.
Nur sultan nazarbayewdin tartip hazirqi kassym- yomart tokayivgiche, dölet bashqurush jehette sowétler kommunizimining tesiridin qutulghan emes. Bu dölet deslepte rosiyening küchlük tesiride bolghan bolsa kéyinki waqitlarda xitay dölitining tesirige qarap yüzlünishke bashlidi. Döletning yer ashti baylighi intayin mol, zimini chong. Ottura sherqtiki yer asti énirgiye menbe´esidin qalsa 2- orunda turidighan qazaqistan, ottura asiyadiki döletlerge nisbeten belgülik tereqqiyatlargha érishken bolsimu hakimiyet beshidikilerning her saheni monopol qiliwélishi, parixorluq, biyorkatliq seweplik xelqning naraziliqi bésiqmay keldi. Hökümet yer we énirgiye menbe´eliri, kann bayliqlirini chet´el shirketlirige bolupmu para bergen xitay dölitining shirketlirige sétiwétip, nurghun puxralarning ishsizliqigha sewep boldi.
Qazaqistan künige 1 milyon 600 ming barrél néfit ishlepchiqirip, nurghun tashqi périwot yaritidighan, nurghun chet´el meblighini özige jelp qilidighan dölet. Bu bayliqlardin awam xelq öz nésiwisini alalmighan. 2020- yili, qazaqistanning kishi béshigha toghra kélidighan otturiche kirimi 9120$ amérika dolliri bolup, bu san 2019- yilidiki kirimge qarighanda xélila töwen sewiyege chüshüp qalghan. Uningdin tashqiri corona virusi seweplik, dunyawi éqtisadiy kirisiste nurghun kishiler ishsiz, mal bahasining ösüshi, döletning parawanliq séstimisidiki yétersizlikler qoshulup, xelqning qozghulishigha türtke bolghan amillarning biri.
2. Xitay döliti 2012- yilidin bashlap „ bir yol bir belbagh“ sitiratigiyesi boyiche 55 chong türde qazaqistangha 30 milyard amérika dolliridin artuq meblegh salghan. Bu xitay dölitining chet´ellerge salghan meblighi jehette pakistandin qalsa ikkinchi orunda turidu. Xitay dölitining bu ghayet zor meblighi, qazaqistanni rosiyening tesiridin tedriji halda xitay dölitige béqinishtek ehwalgha yüzlendürdi. Xitay döliti, özining parixorluq en´enisini bu döletkimu köchürüp kélip, para bérish bedilige qazaqistanning néfit, tebi´iy gaz, kan bayliqlirini échish hoquqini uzun muddetlik sétiwalidu. Bu urunlargha yerlik puqralarni ishqa orunlashturush wedisini bergen bolsimu emeliyette, xitay puqralirini qazaqistangha köchürüp ekilip yerlik xelqqe nep bermeydu. Xitay dölitining kann bayliqlirini échish shirketliri, muhitni qoghdash, ékologiyelik tengpungluqni saqlash qatarliq jehette ikki dölet otturisida kélishilgen nuqtilargha perwa qilmighan. Xitay dölitining shirketliri, kann échish jeryanida nurghun yerni weyran qiliwetken.
2019- yili 3- ayning 13- küni, xitay dölitining shirkiti meblegh sélip achqan bir néfit quduqidin zeherlik ximiyiwi gaz étilip chiqqanda, shirket terep bu ehwalni yoshurghan. Aqiwette shu jayda zeherlinish, ékologiyelik muhitning éghir derijide bulghunishi sadir bolup, yerlik xelqning küchlük naraziliqini qozghighan. Bir qisim rayonlarda muhit éghir derijide bozulghan bolghachqa, qis peslide qarning qara rengde yéghishidek hadisiler körülgen.
Eslidinla yénik sana´et asasi küchlük bolmighan qazaqistanda, xitay dölitining „ bir yol bir belbagh“ sitiratigiyesi yolgha qoyulghandin kéyin bu dölettiki yénik sana´et weyran bolushqa yüzlen´gen. Xitay dölitining quruqluq porti qorghastin chiqqan, yawropagha tutishidighan tömüryol liniyesi eng uzun musapini rosiyedin qalsa ikkinchi bolup, qazaqistandin bésip ötidu. Bu xil ehwal qazaqistanni éghir sana´ettimu xitay dölitige béqinda bolush weziyitini shekillendürgen.
Ikki döletning hakimiyet béshidikiler déplomatik jehette intayin dötane, siyasi jehette izchil, éqtisadi jehette qoyuq munasiwetlirini dawamlashturiwatqan bolsimu emma jem´iyette, awam xelq arisida xitaylargha öchmenlik, xitay dölitige naraziliq keypiyati tedriji küchiyishke bashlighan. Xitay döliti yuquri ösümlük qerz bérish arqiliq, bu döletni ghayet zor qerzge boghup, uning bedilige nur yerni igiliwalghan. Uningdin bashqa xitay döliti 2017- yilidin buyan, wetinimizde yolgha qoyuwatqan jaza lagérlirigha qazaq qérindashlirimizmu solan´ghan. Hetta qazaqistan puqraliqidikilermu aman qalmighan bolup, qazaqistan hökümiti bu mesilide xitay dölitige qarita keskin tedbir almighan. Qazaqistandiki bir qisim orunlarning zor tirishchanliqi bilen jaza lagérliridin aman- isen qutulup chiqqan qazaq qérindashlirimiz qazaqistanda, hökümetni „öz puqrasigha ige bolalmidi, qérindashlirigha qol qoshturup turdi“ dep eyiplesh bilen bir waqitta, xitay hökümitining sherqiytürkistanda yolgha qoyghan jaza lagérliri, lagérlardiki özlirining insan chidughisiz mudhish paji´elirini bayan qilip, jem´iyette belgülik tesir peyda qildi, xelqning xitay hökümitige bolghan ghezipi, öz hakimiyitige bolghan naraziliqini qozghidi. Bumu weqe kélip chiqish seweplirining biri dep qaralmaqta.
3. Sowétler ittipaqi 1991 – yili parchilinip, ottura asiyadiki jumhuryetler musteqil bolghan bolsimu rosiyening siyasi, déplomatik, herbi tesir küchi bu döletlerde yenila yitekchi orunda turup kelgen. 1980- yillarning axiridin bashlap, amérika, dunya bankisining yardimi shundaqla gherp dunyasining „xitay döliti béyisa tedriji halda démokratiyelishidu“ digen nezeriyesi boyiche nurghun döletler xitay dölitige meblegh sélip, texnika jehette yardem qilip, uni éqtidasi jehette rosiyedin küchlük, dunyadiki ikkinchi chong éqtidadi küchlük döletke aylandurdi. Éqtisadi küchini köz- köz qilghan xitay döliti tedriji halda, ottura asiya döletliri bolupmu qazaqistanda, rosiyening tesir küchini ajizlitip, yumshaq singip kirish taktikisi qollunup, özining kéngeymichilik shum niyitini perdazlap keldi. Rosiye éqtisadi jehettin yenila xitay dölitining puligha muhtaj bolushtek weziyettin hazirghiche qutulalighini yoq. Ikkinchi dunya urushidin kéyin rosiye dunyadiki „“ikkinchi“ lik ornini, kéyinki 20 yilgha qeder saqlap kelgen. Xitay döliti bash kötürgendin kéyin rosiyeni „posh „ dimestin, amérikining ornigha xiris qilishi, özini „ikkinchi“ sanap kéliwatqan putin hökümitini qattiq osal ehwalgha chüshürüp qoydi. Rosiye bilen xitay döliti, nöwettiki weziyette yaxshi hemkarlishiwatqandek körün´gini bilen bu ikki dölet tarixtin buyan bir- birige ishen´gen emes. Puten ottura asiyagha kirish pursiti tapalmaywatqan bir peytte, prezident tokayivning iltimasi bilen qoshunlirini qazaqistan´gha ekiriwaldi. Mutexesisler: rosiye ottura asiyadiki yitekchilik ornini qayta tiklesh, xitay dölitining künsayin éshiwatqan tesirini tézginlesh üchün qazaqistandiki weqede „otning üstige yagh chachqan“ bolushi mümkinlikini tesewwur qilishmaqta.
4. Xitay döliti amérika we gherp dunyasining her jehettiki yardem berishi netijiside éqtisadi 10 heesige yéqin zoraydi. Bash kötergen, éqtisadi tereqqiy qilghan xitay döliti, dunyadiki herqaysi dölet jama´etchiliki bilen barawer, ténchliqta yashashni xalimidi. Özining öktem, zorawan, kéngeymichilikini dunyagha zorlap téngishqa urundi. Amérika yitekchilikidiki gherp dunyasining démokratik, erkinlik, kishilik hoquq qanuniy kapaletke ige bolidighan qimmet qarashtin ibaret dunya tertipige xiris élip keldi.
Xitay dölitining bu xil éghwagerchiliki netijiside, amérika bilen xitay döliti otturisida 2018- yilidin bashlap soda toqunishi barliqqa kélip, ikki dölet otturisida bir yürüsh kélishimler imzalandi. Amérikining xitay dölitige bolghan siyasetliri tüptin özgerdi, emma xitay döliti en´enisi boyiche, bergen wedisini hazirghiche toluq ijra qilmidi. Truam hökümiti dewride imzalan´ghan kélishim, xitay dölitini jazalash siyasetlirige joe biden hökümiti warisliq qilish bilen bir waqitta ittipaqdashliri bilen birliksep tüzüp, taptin chiqqan xitay dölitini dunya tertipige riaye qildurushqa tirishqan bolsimu bu tirshchanliqlar kar qilmidi. Xitay döliti 2021- yili 3- ayda, alaskida ötküzülgen ikki dölet söhbitide, xitay dölitining dunyagha xoja bolush shum niyitini ashkara jakarlap, uzundin béri yoshurup kelgen chüperdisini yirtip tashlidi. Bu ehwal amérika shundaqla gherp ellirini chöchütti.
Xitay döliti „ bir yol bir belbagh“ sitiratigiyesini yolgha qoyghandin bashlap su, quruqluq, tömüryol liniyelirini igileshke bashlighan we bu toghrida ghayet zor, sanliq uchur menbe´esige ige bolghan. Dunyadiki 100 ge yéqin chong tiptiki déngiz portining ichide 70 din köprekige meblegh sélish, ishlitish hoquqini sétiwélish yaki hua wei texnikisi bilen yardem qilish bahaneside singip kirip bolghan. Bu sanliq uchurlardin xitay hökümiti qaysi dölet, qaysi shirket, qandaq towar –mal, nedin, qachan kélip, qandaq mallarni élip nege baridighanliq toghrisidiki barliq uchurlargha érisheleydiken. Bu sanliq uchur melumatliri soda- tijaret dunyasida intayin yuquri sitiratigiyelik qimmet ige. Hetta buningdiki bir qisimliri herbiy portlar bolup, portqa qaysi döletning qandaq tiptiki herbiy paraxotliri kélip- kétidighanliqi, ularning téxnika ehwalliri toghrisidiki uchurlarghimu erishish imkaniyiti bolidiken.
Xitay dölitining „ bir yol bir belbagh“ sitiratigiyesi boyiche xitayning poyizi, xitay dölitide ishlen´gen mallirini liq qachilap, biwaste gherbiy yawropagha qatnashqa kirishti. Kélishide mal ekelgen bolsa qaytashida wagonliri quruq qaytqan. Xitay döliti bu türdiki sodini ziyinigha qiliwatqan bolsimu emma sitiratigiyelik jehette intayin zor sanliq melumet uchurigha ige bolghan. Kélechekte xitay döliti, bu tömüryol liniyelirini monopol qiliwélish éqtidarini hazirlighan bolidiken. Buningdin amérika bolupmu yawropa ittipaqigha eza döletler jiddiy tedbir qollunish toghrisida oylashmaqta.
Amérika hökümiti 2021- yili auwgustning axiri, afghanistandin esker chékindürdi. Xitay döliti amérikining esker chékindürüshini „amérika ajizlashti, sherq bash köterdi, gherp gheplette qaldi, xitay chüshi riyalliqqa ayliniwatidu“ digendek teshwiqatlirini küchep bazargha sélip, gherpke xatérjem kengeymichilik qilish, yer asti bayliqliri, énirgiye menbe´eliri xalighanche igilesh shum niyitini ashkarilighan. Amérikining bu rayondin chiqip kétishi, xitay dölitini xoshal qilghan idi. Amérika xitay dölitini sherqte, yaponiye, jenubiy koriye, teywen qatarliq ittipaqdashliri, gherbiy jenupta hindistan arqiliq iskenjige éliwatidu shuning bilen birge dunyawi iskenjige élish arqiliq xitay dölitini jazalash üchün tirishmaqta. Sherqiytürkistan mesiliside xitay dölitige eng küchlük siyaset qolluniwatqan bir dölet bolush süpiti bilen xitay dölitining gherptiki xoshnisida bolidighan, xitay dölitining ediwini béridighan herqandaq bir pursetni amérika qoldin bérishi mümkinmu?
Hazirghiche xitay dölet rehbirining tokayivning“aghahlandurmayla étinglar“ digen buyruqini „gheyretlik prezident“ dep maxtighandin bashqa, gherp elliri birdek qazaqistan rehberlirining salmaq bolup, mesilini tench yol bilen hel qilishqa aghahlandurmaqta.
Biz sherqiytürkistanliq bolush süpütimiz bilen dunya weziyitini eqil bilen toghra tehlil qilip chüshünishimiz, dunyadiki chong küchlerning dunya siyasiti, xelqara weziyetni özgertishtiki roligha hergiz sel qarimasliqimiz lazim. Xoshnimiz bolghan qazaqistan weziyitining tézdin normallishishini, mesilining zorawan küch arqiliq bolmastin belki eqil, semimi söhbet arqiliq hel qilinishini tileymiz.
2022- yili 01- ayning 07 – küni, Gérmaniye
Paydilan´ghan menbe´eler:
https://www.dw.com/de/proteste-in-kasachstan-putins-albtraum-oder-chance/a-60350859
https://www.dw.com/de/krise-in-kasachstan-darum-wackelt-moskaus-verb%C3%BCndeter/a-60341138
https://www.tagesschau.de/ausland/asien/kasachstan-schiessbefehl-101.html
https://www.dw.com/de/meinung-kasachstan-bremst-moskaus-aggression/a-60349977
https://www.bbc.com/news/world-asia-59907235
https://www.bbc.com/news/explainers-59894266
https://www.dw.com/de/kasachstan-experte-der-schie%C3%9Fbefehl-ist-ein-neuer-kurs/a-60362012
https://www.ceicdata.com/de/indicator/kazakhstan/gdp-per-capita
https://www.dw.com/de/kasachstan-experte-der-schie%C3%9Fbefehl-ist-ein-neuer-kurs/a-60362012
https://www.dw.com/de/proteste-in-kasachstan-putins-albtraum-oder-chance/a-60350859