Kishilik jem´iyette bir shex, teshkilat hetta döletkiche, toghra bir nishan üchün yekün chiqirish, qarar bérish yaki höküm qilish intayin nazuk, müshkül shundaqla intayin muhim bir jeryan. Yekün toghra chiqirilsa, shu shexsning hayati bextlik, teshkilatning ishi rawan, dölet aman, puxralar eminlikte yashaydu. Eksinche bolghanda uning aqiwiti mölcherligüsiz paji´eler bilen axirlashqan bolidu. Töwende tarixtiki weqelerni eslesh arqiliq, özimiz üchün paydiliq nuqtilarni muhajirettiki hayatimiz, qiliwatqan ishlirimizgha tedbiqlisaq ziyini bolmas digen meqsette bu maqalini yazdim, oqurmenlerning ijabi nuqtidin chüshünishini tewsiye qilimen. 

Xelqara siyasi, déplomatiye  munasiwitide toghra yekün, qarar chiqirish intayin muhim. Eger toghra perez qilip yekün chiqarmighanda yénik bolghanda texttin chüshidighan, urush partlashqa sewep bolidighan, eghir bolghanda dölet munqerz bolidighan hetta dölet qoldin kétidighan paji´ege sewep bolidu. 

Xelqara munasiwetler neziriyiside, köp hallarda toghra yekün chiqirishqa intayin bek ehmiyet bérilidu. „misperception“ yeni weziyetni etrapliq, toghra analiz qilip yekün chiqirish lazim. Weziyetni toghra tonumighanda chiqarghan yekün elbette xata chiqidu. Xata yekün chiqirip, éghir ziyan,  urushqa sewep bolushtin saqlinish kerek. 

Xata yekün chiqirip, chiqarghan yekün´ge qarita teyyarliq qilmasliq. Ikkinchi dunya urushida gétler bilen stalin öz- ara urush qilmasliq kélishimi imzalighan.  Stalin, gétler biz bilen urush qilmaydu, hich bolmisa hazirche biz bilen urush qilmaydu dep qarap hichqandaq teyyarliq qilmighan. Oylimighan yerdin gétler sowét ittipaqigha urush élan qilghanda, stalin teyyarliqsiz halette turghan. 

1991- yili, kuweyt döliti etigendila iraq armiyisining basturup kelgenlikidin heyran qalghan. Iraqning tajawuzchiliqigha qarita kuweytning hichqandaq teyyarliqi bolmighachqa, kechkiche kuweyt qoldin ketken. Buningda birinchisi hichqandaq teyyarliq yoq. Ikkinchisi teyyarliqi bolsimu emma yeküni toghra chiqirilmighan. 

Ikkinchi dunya urushida, gétler ittipaqdash qoshunning hujum qilishini aldin perez qilghan emma ularning nerdin quruqluqqa chiqip, hujum qilishishini bilmigen. Oylimighan yerdin ular normandidin quruqluqqa chiqip, hujum bashlighan. Buningda gétler armiyesi hujumgha qarshi teyyarliq qilghan bolsimu emma qachan? nedin hujum qilidighanliqi toghrisida toghra yekün chiqiralmighan.  

Qarshi terepning nishani, meqsidige  qarita toghra höküm qilalmay xata herket qollunish. Birinchi dunya urushida awstriye- wingériye imperiyesi sérblargha tehdit salghanda, ruslar sérblargha yardem qilghan. Gérmanlar awstriye-wingiriye impériyisige yardem qilghan. Gérmanlar bilen ruslarlarning eyni chaghda biwaste alaqisi bolmighachqa, ular qarshi terepning herkitini küzitish arqiliq shuninggha qarshi qismen herket qollanghan. Bu resmi urush bolmisimu emma urush aldidiki teyyarliq bolup, her ikki terep qismen qoshun yötkep, zor chiqim bolghan. 

Tewekkülchilik, yaki qaramliq. Bu xil ehwalmu xelqara siyasi, déplomatiyeside körülidighan ehwal. 

Ikkinchi dunya urushida ittipaqdash qoshun, meqsetlik halda saxta uchur tarqitip, gétler armiyisini qaymuqturush taktikisini qollanghan. Chünki ittipaqdash armiye, gétler armiyesining hujumgha qarshi teyyarliqi barlighini, gétler armiyisimu ittipaqdash qoshunning hujum qilidighinini bilidu. Bu xil ehwalda her ikki terep ustuluq bilen her xil taktikilarni qollunish arqiliq qarshi terepni qaymuqturushqa tirishqan. Her ikki terep, qarshi terepning eng ajiz nuqtilirigha hujum qilish, saxta uchur yetküzüsh arqiliq, esli meqsetlirini ashkarilimasliqqa tirishqan.  

1991- yilidiki iraq urushida, amérika iraqqa xata uchur bérish üchün amérika tereptin 6 ademni ishqa salghan.  

Xata axbarat. 1991- yili sowétler ittipaqi ghulighan küni, chong bosh héchqandaq uchurgha ige bolalmay weswesige chüshken. 4 saetke yéqin waqit ötkendin kéyin, bérlin témining örülgenliki toghrisida uchur alghan we kéyinki pilanlirini tüzüp chiqqan. 

Bu nöwet amérikining afghanistandin esker chékindürürishimu shundaq bolghan. Amérika eskerliri chékin´gendin kéyin taliban hökümiti we uning armiyesi 6 ayghiche afghanistanda put tirep turalaydu dep xata axbaratqa ige bolghan. Aqiwette ular bir küngimu paylimidi. Dimek bu, érishken axbarattiki xataliqning eng roshen ipadisi bolup, mushu seweplik amérika prezidenti dölet ichi, ittipaqdashliri aldida osal ehwalda qaldi. 

Bu xil ehwal démokratik döletlerde az uchraydu emma kommunist, déktatur döletlerde birqeder köp sadir bolidu. 

Ang, idologiye jehettin xata yekün chiqirish. Yeni ehwalning shundaq bolushigha ishinish. Shexsning ang, idiyisi shundaq bolghachqa, shu boyiche chüshinish, chüshendürüsh yaki shundaq chüshiniske, chüshendürüshke mejbur bolushtin ibaret. 

Kommunistlarning öz aldigha mukemmel dunya qarishi, qimmet qarishi bolidu. Ularning dunya qarishi intayin qatmal, mutessip. Dunya tereqqiyatida özliriningla ölchimini asas qilidu. Dunya undaq tereqqiy qilmisimu, bundaq tereqiy qilsimu ular peqetla özlirining métodi boyiche „shundaq bolidu“ dep qaraydu. Bu ularning özgermes logikisi. Buni xitay dölitining yéqinqi 40 yilliq siyasi, ijtima´iy, éqtisadi tereqqiyati we xelqara bilen bolghan munasiwitidin éniq körüwélish mümkin. 

Hoquq merkezleshtürülgen, déktator hakimiyetlerde weziyetni mölcherleshte xataliq kélipla chiqmastin belki démokratik döletlerdimu bu xil ehwaldin xali bolghili bolmaydu. Bolupmu xelqaraliq chong dawalghush, chong özgürüsh bolghan ehwal astida. Mundaqche qilip éytqanda, bir küchlük bésimgha duch kelgende, siyaset belgüligüchilerde öz- ara ittipaqlish yaki öz- ara bölünishni keltürüp chiqiridu. Bu normal ehwaldikige qarighanda intayin küchlük, keskin bolidu. Bu ikki xil ehwalning hemmisila toghra yekün, aqilane qarar chiqirish üchün paydisiz. Bu xil ehwalda oxshimighan, toghra yekün chiqirishqa paydiliq bolghan köz- qarashtikiler chetke qéqilidu. Buninggha töwendiki ehwalni misal qilip körsütish mümkin. 

Amérika- kuba kiriziside, amérika bu kirizisni hel qilish üchün mexsus bir guruppa tesis qilidu. Guruppa ezaliri her xil pilan, urush taktikilirini otturigha qoyup, axiri ortaq pikir birlikige kelgende, aridin bir quruqluq armiye komandéri köpchilikning qararigha qarshi chiqip, bu xil taktikining mukemmel emeslikini ilgiri süridu. Eyni chaghdiki dölet mudapi´e ministiri u komandér bilen ayrim körüshüp, köpchilikning pikirige hörmet qilsa komandérliq herbiy unwanining östürilidighanliqini eskertidu. Kéyinki muzakirilerde u komandér bashqilar yaqturidighan nuqtilarda pikir bayan qilip,“ ittipaqliq“ni  saqlaydu emma amérika kuba kirizisini hel qilishta taktikisi cholta bolghachqa nurghun awagerchilikke duchar bolidu. 

Tewekkülchilik, qaramliq. Bu xil ehwalni ikkinchi dunya urushida yaponiye sadir qilghan. Yaponiye armiyesi Pearl Harbor ariligha hujum qilishtin ilgiri igiligen axbaratqa asasen, bu aralgha hujum qilsimu, hujum qilmisimu yaponiye armiyesi üchün beribir paydisiz ikenlikini bilgen. Ular axiri tewekkül qilishni tallap, amérikining Pearl Harbor ariligha hujum qilghan. 

Amérika bilen xitay kommunist döliti munasiwitining hazirqidek qatmal haletke chüshüp qélishi, ikki terep chiqarghan xata yekünning netijisi. 

Amérikining xitay kommunist dölitige bolghan qarishi we xitay dölitining amérikigha bolghan qarishida yüz bériwatqan xata yekünler. 

 Biz aldi bilen amérikining xitay kommunist dölitige bolghan yekünlirige qarap chiqayli.   

Donald trump hökümiti nahayiti éniq qilip, aldinqi sabiq hökümetler xitay kommunist dölitining mahiyitini körüshte ejellik bir nuqtida xatashlashqanliqini otturigha qoyghan. Köpchilik birdek:  xitay kommunist döliti bilen soda qilishni teshebbus qilip, „xitay kommunist döliti soda jeryanida éqtisadi ehwali yaxshilanghanda, tedriji halda sotsiyalistik dölet tüzümidin démokratik dölet tüzümige qarap mangidu“ dep qarighan. Bu bir en´eniwi démokratiyelishish nezeriyisi bolup, bu neziriye boyiche“ jemiyet tereqqi qilip, zamaniwilashwan teqdirde ottura qatlam burju´aziye qatlimidikilerning sani üzlüksiz köpiyidu, ular asta- asta hakimiyettin özining tégishlik heq- hoquqlirini  telep qilidu. Hakimiyet yaki hakimiyet béshidiki partiyemu tedriji halda ulargha yol qoyushqa, tégishlik heq- hoquqlirini bérishke mejbur bolidu“ dep qarilidu.

 Netijide bu en´eniwi démokratiyelishish neziriyesi boyiche, xitay kommunist döliti 40 yildin buyan özgermidi. Belki soda munasiwiti arqiliq öz éqtisadi yaxshilan´ghan, zorayghan xitay kommunist döliti amérikigha, gherp démokratiyesige tehdit salidighan derijige yetti. Mana bu „éqtisadiy tereqqi qilsa, tebi´iy halda démokratiyelishidu“ digen tunji xata yekün. 

Xitay kommunist döliti bilen tenchliq, barawerlik asasida ortaq mewjut bolup turush. Yeni amerika ténchliq asasidiki ortaq mewjutluq, ténchliq asasidiki erkin riqabet, ténchliq asasidiki ötkünchi dewrni bashtin kechürüsh arqiliq, gherp démokratiyisi bilen xitay kommunist sotsiyalizimi otturisidiki ewzel perqni otturigha chiqirishni meqset qilghan. Amérika yitekchilikdiki gherplikler xitay kommunist dölitini normal bir dölet dep qarap, özlirining tepekkür métodi boyiche bu xil qarashni ilgiri sürüp kelgen, ularning“ süy´iqest nezeriyesi“ ni nezerdin saqit qilghan. Mana bu ikkinchi xata yekün. 

Amérika xéli burundin tartipla, xitay kommunist dölitining shum niyiti, yaman gherizi yoq dep qarighan. Amérika döliti, xitay kommunistlirini „dunya üchün awagerchilik tughdurmaydu, éqtisadiy yaxshilansa dunya jama´iti bilen inaq yashaydu“ dep bilip, kommunistlar minge yuyush herkitining neqeder wehshi ikenligini nezerdin saqit qilghan. Xitay kommunist dölitide, bir ademning kommunist bolup yétiship chiqishi üchün qanchilighan tosaqlar, tasqashlardin ötüdighinini xiyalighimu keltürmigen. Bundaq bir rehimsiz séstima ichide, kommunistlar her waqit kommunist partiye bilen birdeklikni saqlaydu, eger azraqla sewenlik körülse kommunist partiye ularni rehimsizlerche tazilaydu. Gherp dunyasi xitay kommunistlirining bu xil minge yuyush séstimisini uqmaydu yaki chüshenmeydu. Shundaq bolghachqa xitay kommunist döliti bilen bolghan türlük munasiwette, bir xil sebilerche izchilliqni saqlap kelgen. Mana bu üchünchi xata yekün. 

Nöwette amérika, xitay kommunist dölitining mahiyitini tedriji chüshünishke bashlidi. Tarixqa qaraydighan bolsaq, amerika xitay kommunist dölitige qarita köp qétim xata yekün chiqarghan. Eng deslepkisi bolsa belkim 1945- yilidin 1949- yilliri bolsa kerek. Eyni chaghda amérika xitay kommunistlirini yer islahatchiliri, gomindangchilardek parixor emes dep qarighan. 

Xitay kommunistliri hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, amérika „xitay kommunistlirini heqiqiy kommunist emes, ular sowét kommunistliridin yüz örüydu, shunga xitay döliti arqiliq sowétler ittipaqini qorshawgha alimen“ dep pilan qilghan. Shu seweptin amérika xitay kommunist dölitini her tereptin küchlendürgen. Aqiwette koriye urushida, xitay kommunist döliti amérikigha musht atti. 

Richard nixon hakimiyitining xitay kommunist döliti bilen normal déplomatik munasiwet ornutishi.  

1979- yili, Jimmy carter hökümitining xitay kommunist döliti bilen bolghan munasiwitini yaxshilap, xitay komministlirini eqtisadi, herbiy, pen- téxnika, xelqara pul- muamile qatarliq tereplerde küchlendürdi. Mana bügünki künde, nimiler boliwatqanliqini hemmimiz körüwatimiz. 

Ronald Réagan hökümiti, sowét kommunistlirigha qarshi bolsimu emma xitay kommunistlirining mahiyitini chüshenmey ularni yölidi. Uning keynidin chong bosh hökümiti yöleshni dawamlashturdi. Bosh hökümiti 1989- yilidiki tian´enmin qirghinchiliqidin kéyin, xitay kommunistlirini pushayman qilidu, démokratiyelishidu dep qarap, xitay kommunist dölitige qarita yolgha qoyulghan imbargoni bir yildin kéyin yoqilang bahaniler bilen emeldin qaldurdi. Imbargoni emeldin qaldurush, xitay kommunist dölitining özini téximu ongshiwélishigha taza yaxshi purset boldi.

Bill clinton hakimiyitimu kommunistlargha qarshi meydanda tonulghanlardin biri bolsimu eksinche, xitay kommunistlirigha alahide ghemxorluq qilip, xitay kommunist dölitini dunya soda teshkilatigha élip kirdi. Shuning bilen xitay kommunist dölitining eqtisadi ,10 yilgha yetmigen waqit ichide 9 hessidin köp éship, dunyadiki ikkinchi eqtisadiy küchke aylandi.  

Yuqarqi ehwalda xitay kommunistliri amérika we gherpni aldidi, yaki amérika qatarliq gherp döletliri xitay dölitige qarita yekün chiqirishta xatalashti. 

Segek ademler dunyada yenila mewjut. Bir türküm siyasiyon, xitayshunaslar kéyinki waqitta xitay kommunistlirining shum niyitini dunyagha ashkarilashqa tirishti. Ularning ichidiki meshhurliridin   Pillsbury ependi mexsus kitap yézip, amérika siyasi sehnisidikilerni agahlandurdi. Arqidin xitay millitidin bolghan yu mauchun arqiliq, xitay kommunist hakimiyitining heqiqiy mahiyiti téximu chongqur ashkarilandi. Xitay kommunistlirining dunya tertipini buzup, dunyagha xoja bulushtiki shum niyitini eng burun chüshen´gen donald turamp hökümiti boldi. Shuningdin bashlap emérikining xitay kommunist dölitige qaratqan türlük siyasetliri toghra yölünüshke qarap yüzlünishke bashlidi. 

Töwende xitay kommunist hökümitining amérikigha, gherp ellirige qarita chiqarghan yeküni toghrisida qisqiche toxtulayli. 

 Xitay kommunist hökümiti, eng deslepte marksizim nezeriyisini asas qildi.  Marksizim nezeriyisi boyiche“ kapitalizim eng axiri meghlup bolidu, sotsiyalizim yaki kommunizim uning ornigha chiqidu“ digendin ibaret neziriyege tayandi. Mana bu qarash, idologiye kéyinki yekünning xata chiqirilishigha sewep boldi. Lénin bu xil qarashni téximu quwwetlep“ kapitalizim tereqqiy qilip jahan´girlikke yüzlinidu, jahan´girlar öz- ara urushup axiri bir- birini meghlup qilidu, axirida biz ularni tazilap, yüksek kommunizimni emelge ashurimiz“ digen nezeriyeni otturigha qoyghan.  Netijide xitay kommunistliri bu nezeriyege xéli waqitqiche choqunup kelgen we az digendimu 30 yil etrapida bu nezeriyeni asas qilghan. 

1980 - yillargha kelgende, xitay kommunistliri kapitalizimning hayati küchini tonushqa bashlidi. Shuningdin bashlap xitay kommunist dölitide, her sahediki tereqqiyat bix urushqa bashlidi. Eqtisadiy kücheygen xitay kommunist döliti, „kapitalistlar éqtisat aldida bizge bash égidu, biz ulargha payda bérip özimizge boysundurimiz“ digen qarash bilen barliq wastilerni qollunip, amérikining herqaysi sahelirigiche séngip kirishke bashlidi.  Xitay kommunistliri bu xil wastiler bilen belgülik ünümge érishkendin kéyin „gherp zowalliqqa yüzlendi, sherq bash köterdi“ digenni dunyagha jakarlidi. Shuning bilen bir waqitta, amérikining ornigha chiqish peytining piship yétilgenlikini élan qilishtek xata yekünni chiqardi. 

2008- yilidiki amerika eqtisadiy kirizisini, xitay kommunistliri“ kapitalizim axiri weyran bolushining ispati“ dep qaridi. 

2019- yilining axiri peyda bolghan corona virosi seweplik, amérikida éqtisad eghir derijide chékinish we turluk mesililer otturigha chiqqanda, xitay kommunistliri „ amérika emdi tügeshti“ digen xata yekünni chiqardi. 

Amérika afghanistandin esker chékindürgende xitay kommunistliri,“ amérika afghanista halidin ketti, shunga aldi- keynige qarimay quyruqini tikiwetti, jio biden éqtidarsiz, kapizalizim axirqi hisapta üzül-késil meghlup bolidu“ digen xata yekünni chiqardi.  

Xitay kommunistlirining axirqi meqsidi, amérikini yoqutup uning ornini élish. Hergizmu dunyaning ortaq ténchliqi, ortaq tereqiyat tertipi boyiche, birge mewjutluqni saqlash emes. Eksinche amérika, xitay kommunist  dölitini yoqutushni oylughini yoq peqet dunyaning démokratik tertipige ri´aye qilishni tekitlep kéliwatidu. Amérika, xitay kommunistlirining xata yekün chiqirip, bihude talapet üchün sewep bolup qamasliqi toghrisida xitay kommunist dölitini izchil türde aghahlandurup kéliwatidu.

Xelqara siyaset, déplomatiyede xata yekün chiqirishtin saqlinish asan emes. Shunga her waqit segek turishimiz kérek. Qarar chiqirish, siyaset belgüleshte oxshash bolmighan pikir- tekliplerge sel qarimasliq, uning mahiyitige chongqur yétish kerek. Oxshimighan teklip- pikirlerde, bezide biz sel qarighan, diqqet qilmighan nuqtilar gewdilen´gen bolidu.  

Amérika xitay kommunistlirining amérikini yoqutush, mewjut démokratik tertipning ornigha özining diktator tüzümini dessitishtin iberet shum niyitige qarita, heqiqi türde toghra yekün chiqarmighan ehwalda, xitay kommunistliri amérika üchün, pütkül dunya üchünmu mölcherligüsiz balayi- apet bolidu. 

Xata yekünning kélip chiqish menbesi asasen töwendiki nuqtilardin ibaret:  

1. Qarshi terepning meqsidini mahiyet jehettin chüshenmeslik 
2. Axbaratning toghra bolmasliqi 
3. Idologiye we natoghra pikirning yitekchiliki 
4. Bir septikilerning öz- ara semimiyetlizliki 
5. Men(biz) merkez tepekküri  
6. Tewekkülchilik, qaramliq 

Amérika we gherp elliri „asiyadiki késel körpisi“ni en´eniwi démokratiyelishish neziriyesige tayinip xata yekün chiqirip, asiyadiki  „késel körpisi“ ni özlirige xiris, dunya tertipini buzidighan buzghunchi, dunyagha balayi- apet élip kélidighan, zor küch qilip yétishtürdi.   Amérika yitekchilikidiki gherp elliri,  asiyadiki“ késel körpisi“ peyda qiliwatqan xiris we apetlerge qandaq taqabil turush helekchilikide.

Nöwette biz intayin murekkep, özgürüshchan dunya weziyitide turuwatimiz. Qilidighan her- bir ishimizda, chiqiridighan yekünimiz toghra bolushi kerek. Hissiyatqa bérilmeslikimiz, tarixta ötküzgen sewenliklerning emdi tekrarlinishigha yol qoymasliqimiz, bizge paydiliq bolghan xelqara weziyet, pursetlerni qachurup qoymasliqimiz, her waqit segek türüshimiz lazim.  

 
2021-yili 10-ayning 25-küni, Gérmaniye