Yéqinqi birqanche aydin buyan,  rosiyening ukraniye chigrisgha herbiy qoshunlirini jiddiy yötkep kélishi, xitay dölitining teywen´ge éghwagerchilik sélishi bilen amérika herbiy qoshunlirining jenubiy xitay déngiz kirishi nöwette dunyaning diqqet merkizidiki qiziq nuqtigha aylandi.
2008- yili 8- ayning 8- küni,  xitay döliti bey jinda yazliq olémpik tenheriket yighini ötküzgende, putin beyjinda turup, qoshunlirini georgiyege hujum qilishni  buyrighan. Bu nöwet putin yene bey jinda ukraniyege hujum qilish buyruqini chüshüremdu? Xitay döliti teywen´ge hujum qilsa, amérika qandaq pozitsiyede bolushi mümkin? Ukraniye we teywen boghizida urush partlap qalsa, amérikining ikki jayda tengla urush qilishqa teyyarliqi qanchilik? Gherp dunyasi bu mesilide qandaq rol oyniyalaydu? Xelqaradiki nopozluq tetqiqat orunliri, axbarat wastiliri yuqarqi suallarni chöridigen halda türlük analiz, yüz bérish éhtimalliqi bolghan perezlirini otturigha qoyup, dunya weziyitining özgürishige bolghan qarashlirini ilgiri sürmekte. Hazirgiche dunyadiki chong özgürüshler,  uyghur mesilisige zich munasiwetlik bolup keldi.
Xelqara siyaset, déplomatiye chüshenchilirige tayinip, chong döletler otturisidiki payda menpe´et munasiwiti, jughrapiyelik rayon üstünlükini talishishi, yolgha qoyuwatqan siyasiti, qollan´ghan déplomatiyesi, dölet uniwirsal küchi qatarliq tereplerdin analiz qilsaq, mesilining mahiyitini chüshinimizge yardimi bolidu. Uning üchün xelqarada  élan qilinghan nurghun analiz we axbarat uchurlirini yighinchaqlap, oqurmenlerning paydilinishi üchün sundum. Diqqitingiz töwendiki qurlarda bolsun.
Hazirqi rosiye, tarixtiki  rosiye, sowétler ittipa yene rosiye bolushtek nurghun jeryanni béshidin kechürgen chong dölet. Ular hazirghiche  déplomatiye jehette nahayiti üstün orunda turup keldi. Siyasi, déplomtik jehette qollunidighan wastilirimu intayin küchlük. Herbiy qoshun yötkeshkimu mahir. U  adette asanliqche zor qoshun yötkep bashqa döletlerge tajawuz qilmaydu. Peqet türlük wastiler bilen kengeymichilik qilip, bashqilarning ziminini igiliwalghandin kéyin  andin herbiy küchi arqiliq bésiwalghan zimindiki hökümranliqini mustehkemleydu. Tarixqa qaraydighan bolsaq,  köpinche waqitta bashqa döletlerning rosiyege tajawuz qilghanliqini bileleymiz.
1991- yili, söwétler ittipaqi parchilandi. Buning asasliq sewebi; birinchisi démokratiyege intilish sadasi bolsa, ikkinchisi dölet éqtisadining weyran bolushi sewep boldi. Yeni bu impériye derijidin tashqiri kéngiyip, döletning maliye küchi ajizlap  axiri weyran boldi. Sowétler ittipaqi parchilinip 2000- yilighiche bolghan 10 yilgha yéqin jeryanda, yélitsin dölet éqtisadini ongshiyalmidi. Del mushundaq shara´itta putin textke chiqti.  Putin özgiche alahidilikke ige bir shexs, yeni yaxshi terbiye körgen, mol, emiliy  xizmet tejirbisige ige, qattiq qol, teleylik rehber.
Putin textke chiqqan mezgilde, xelqaradiki néfitning bahasi chüshüp, 28 amérika dolliri  etrapida boliwatqan bolghachqa bu ehwal rosiyening éqtisadigha éghir zerbe élip kelgen. Sowétler ittipi bolsun yaki rosiye bolsun tashqi périwot yaritishta asasen néfit, gaz ékisport qilishqa tayinidu.
Putin textke chiqip bir yilgha yetmigen waqitta, néfitning xelqaradiki bahasi tedriji  32 amérika dollirigha östi. Mundaqche eytqanda 10% etrapida ösken néfitning bahasi,  rosiyening  éqtisadida zor özgürüsh hasil qilip, uning bashqa ishlarni qilishigha imkaniyet yaratti.
Sowétler ittipaqi parchilanghanda 5 milyon km²  zimini, eslidiki  nopusning yérimidin ayrilip qalghan. Bundaq ehwalda döletning éqtisadi ajizlapla qalmay belki uniwirsal küchimu ajizlaydu. Putin textke chiqip uzun ötmey xelqaradiki néfit, énirgiye  bazirining janlinishigha egiship,  rosiyening éqtisadida melum derijide yaxshilinish bolghan bolsimu emma  ghayet zor zimin we nopustin ayrilgha rosiyening küchiyish sür´iti intayin asta boldi. Bundaq ehwalni özgertish üchün putin barliq wastilarni ishqa sélip, qoldin ketken zimin we nopusni qayturup kélish, rosiyening tarixtiki seltenitini qayta tiklep chiqish üchün herket qilishqa bashlidi. Eyni chaghda rosiyening bu herketliri, amérikining diqqitini jelp qilghan.
Tarixta amerikining idologiye, tashqi déplomatiyesi en´giliyege mayil bolup kelgen. Ruslar bilen en´gilizlar,  esirlerche bir- birge qarshi turup kelgen bolsimu emma helqilghuch peytte birleshkenlikini körümiz. Gétlerge qarshi birliksep buning bir misali. Rosiyening tedriji qed kötürüshige qarita amérika, en´giliyening pozitsiyesi boyiche rosiye qoldin bérip qoygha döletlerni,  özining bixeterlik séstimisi da´irisige élip kirishke bashlidi. Ularni NATO- (shimali atlantik okyan ehdi teshkilati) yaki yawropa ittipaqigha ekirdi.
Yawropa ittipaqi-  yawropa döletliri asasidiki, éqtisadi, siyasi birlik. Buninggha yawropa ittipaqi özi yitekchilik qilidu.
NATO- amérika yitekchilikidiki,  eza döletlerning herbiy ittipaqi. Buning biri éqtisadi, siyasi birlik bolsa yene biri herbiy birlik. Bu ikki  birlik, sowétler ittipaqidin parchilinip chiqqan döletlerni özlirige tedriji qoshuwélish  arqiliq, özining tesirini sherqqe kéngeytti. Bu ehwalni rosiyening ornida turup qarisaq; NATO, yawropa ittipaqining  sherqqe kéngiyip, rosiyening bixeterlikige tehdit peyda qiliwatqanliqini körümiz. Elbette rosiyemu shundaq qaraydu. Shu seweptin 2008- yili, putin georgiyege urush qozghap,  amérika qatarliq gherp ellirining küchlük qarshiliqini qozghighan.
Éqtisadiy jehette küchliniwatqan rosiye, kéyinki yillarda nezirini ukraniyege qaratti. Ukraniye, yawropa ittipaqi bilen NATO ning rosiyedin talishidighan merkizi nuqta. Ukraniye deslepte tashqi siyaset, déplomatiye jehettiki xataliqi seweplik NATO gha kirish pursitini qoldin bérip qoyghan. Kéyin gérmaniye, fransiye, en´gilening qoshulmasliqi seweplik NATO gha eza bolalmighan. Yuqarqi 3 dölet özlirining bixeterlikini közde tutup, rosiyege bésim peyda qilishni xalimighan. 2005- yilliri, amérikining kichik bosh hökümiti zor tirishchanliq körsetken bolsimu yuqurqidek qarshiliqlar tüpeyli, ukraniyening NATO gha kirish pilani ishqa ashmighan. 2008- yili, georgiye rosiyening tajawuzigha uchrighanda, yawropa ittipaqi bilen NATO éghir pushayman qilghan. Ukraniyening NATO gha qobul qilinmasliqi, rosiyening gherpke kéngiyishi üchün yéshil chiraq yaqqan bilen oxshash bolup 2014- yili rosiye, qirim yérim arilini bésiwaldi. Shuning bilen bir waqitta ukraniyening sherqidiki, roslargha mayil rayonlarni pütünley bésiwalghan bolmisimu emma uni öz tesir dairiside tézginlep turmaqta.
Nöwette amérikining ukraniye mesiliside qolliniwatqan pozitsiyesi, rosiyening jür´itini téximu ashurdi.
Eger rosiye ukraniyege tajawuz qilsa, amérika bilen yawropa ittipaqining, rosiyege qarshi birlikte herbiy herket qollunish éhtimalliqi töwen emma éqtisadiy jehettin éghir jazalishi yuquri nisbetni igileydu.
1.Xitay dölitining xuawei shirkitini jazalighandek jaza yürgüzüsh éhtimalliqi zor, bu xil jaza rosiye üchün nahayiti ejellik éghir bolidu.
2. Xitay dölitige téxi ishletmigen SWIFT- xelqara pul- muamile séstimisidin qoghlap chiqirish jazasini bérish éhtimalliqi yuquri. Bundaq bolghanda rosiyening xelqara soda, import- export, uning xelqaradiki pul- muamile almashturush sahesige mölcherligüsiz zerbe élip kélidu. Eyni chaghda iran bu xil jazagha uchrighachqa, hazirghiche nahayiti qiyin ehwalda turiwatidu.
3. Rosiyeni sodadiki dollar sahesidin qoghlap chiqirish. Import- export tijariti amerika dolliri bilen bolidighan bolghachqa, rosiyening dollargha érishishi qiyingha toxtaydu.
4. amérika özining shirketliri, pul- muamile sahesini, rosiyening dölet ghezne chékini sétiwélishidin tosaydu, bu rosiye éqtisadi üchün intayin paydiz aqiwetni keltürüp chiqiridu.
5. Gérmaniye (Nord Stream 2) rosiyedin kélidighan, shimali 2 gaz bilen teminlesh léniyesini toxtutushqa mejbur bolidu. Bu léniyede rosiye ghayet zor tashqi périwot yaritish éqtidarigha ige.
6. amérika bilen yawropa ittipaqining birlikini téximu kücheytishke sewep bolidu. Bu uzaq muddet ichide, eslidila yitim halettiki rosiye üchün intayin paydisiz.
7. xitay dölitining teywen´ge hujum qilishigha ilham bolidu.
8. xitay dölitining ukraniyedin herbiy texnikigha érishish yoli, éghir tosalghugha uchraydu. Chünki xitay döliti hazirqi „Liaoning“ tipliq awiyamatkisini „ herbiy mozéy“ qilimiz dep dunyani aldap ukraniyedin sétiwalghan. Kéyinki yillarda xitay döliti küreshchi ayrupilan, chong tiptiki transiport ayrupilan téxnikisi jehette asasen ukraniyege tayinip kelgen.
Yéqinqi künlerdin buyan amérika, eger rosiye ukraniyege hujum qilsa putinning imbargogha uchraydighanliqini otturigha qoymaqta. Putinning shexsen, biwaste imbargogha uchrishi rosiyening xelqaradiki nopozighimu éghir selbi tesir körsütidu. Uningdin bashqa amérika bir heptidin buyan yawropaning, rosiye énirgiyesi tayinip qelishtek ehwalini özgertish üchün bir qatar tedbirlerni yolgha qoyuwatidu.
Rosiye, ukraniyege hujum qilish –qilmasliqta aldi bilen amérikining inkasigha qaraydu. Hujum qilip alidighan paydidin, hujum qilmay alidighan payda köp bolsa elbette putin exmeqliq qilmaydu. Amérika qanche ajiz pozitsiye bildürgenche rosiye shunche teshebbuskar orungha ötidu. Bu xitay dölitigimu zenjirsiman tesir körsütip, uning xorigini östüridu.
Eger amérika keskin, qattiq inkas qaytursa buninghga qarita rosiyemu yumshaydu, xitay dölitimu bu heywidin özige hay béridu.
Hazirqi ehwaldin rosiyening, derijidin tashqiri jahan´gir dölet bolushqa tégishlik amillar téxi kamchil. Zimini chong bolsimu emma nopusi bekla az, dölet éqtisadi téxi ajiz. Amérika, yawropa bilen biwaste tirkishish paydisiz emma amérika xitay döliti otturisidiki toqunush rosiye üchün eng paydiliq purset hisaplinidu, bu qanche uzungha sozulsa rosiyening özini küchlendürüwélishi üchün shunche paydiliq.
2021- yili baharda, rosiye ukraniye chigrisigha zor qoshun yötkep kelip, amérikigha we yawropagha zor bésim peyda qilghan idi. Keyin yene chaqmaq tézligide qoshunini chékindürdi. Amérika putinning nimini telep qilidighini we nimilerni béralaydighanliqi toghrisida éniq, keskin inkas bildürmidi.
Rosiyening ukraniyege hujum qilishida özige paydiliq bir yürüsh kozurgha ige. Ötken yilning axiridin bashlap ösüwatqan énirgiye bahasida, rosiye xéli zor tashqi périwotqa ériship éqtisadiy jehette özini bir qeder ongshiwaldi. Énirgiye teminlesh jehette yawropagha bésim qilishtek ewzellikke ige. 2022- yil 1- ayning béshida yüz bergen, qazaqistandiki dawalghushta 12 saet ichide, 70 tin artuq ayrupilan bilen alahide qoshunini ewetip, amérika afghanistandin chékinip chiqqandin buyanqi, rayondiki „yitekchi“ lik rolini namayen qildi. Sabiq sowet ittipaqigha eza döletlerdin NATO ning qoghdunish qorallirini, qoshunlirini chékindürüshini shert qildi. Tarixtiki sabiq sowétlar ittipaqidiki, gherbiy yawropagha paydisi tigidighan döletlerning hemmisini, nöwiti kelgende rosiye kozur qilalaydu.
Xitay döliti, teywen´ning 200 hessidin köp zimin, 60 hessidin köp nopos, 20 hessidin artuq éqtisadqa, zor herbiy küchke ige. Shundaq turuqluq nime üchün 70 yildin artuq jeryanda, teywen öz- özini bashqurup kétiwatidu. Buningda xelqara qurulma we xelqara weziyetning éhtiyaji sewep bolghan bolsa yene bir tereptin, xitay dölitining ichki we tashqi amilliri sewep bolup, teywenni urushtin saqlap kéliwatidu.
Amérika bilen xitay döliti otturisida, öz- ara bir birige ehtiyajliq nuqtilar mewjut. Buningda xitay dölitining amérikigha bolgha ehtiyaji zor salmaqni igileydu. Ikkila terep öz aldigha közurgha ige. Bu ehtiyaj, qisqa we uzun mezgillik ehtiyajdin ibaret ikki xil amildin terkip tapqan.
Amérikining qisqa mezgillik ehtijidin alghanda, nöwette rosiye ukraniyege tehdit peyda qiliwatqan bolsa, xitay döliti teywen´ge tehdit qiliwatidu. Bu, amérikining gherp we sherqttin ibaret ikki nuqtida urush qilishidek bir qatmalliqni shekillendüridu. Amérika xitay dölitining ukraniye kirizisidin paydilinip, teywen´ge hujum qilishidin endishe qilip, xitay dölitige yumshaq muamile qiliwatqandek körünsimu, emili herkette qattiq boliwatidu. Buning ispati ikkinchi dunya urushidin buyan, amérika tunji qétim 5 awiyamatkisi, charlighuchi, küreshchi herbiy paraxotliri shundaqla yadro qoraligha ige, su asti paraxotliridin ibaret eng küchlük herbiy qoshuni tunji qétim asiyagha keldi. Koriye urushidimu, amérika asiyagha bundaq küchlük herbiy qoshunini ewtmigen idi. Bu arqiliq, xitay dölitige „özengni bil“ digen signalni bériwatidu.
1.Xitay terepning qisqa muddetlik ehtiyaji: qishliq olémpik tenheriket yighinini xaterjem ötküziwalghiche, amérikining bashqiche herket qollanmasliqini arzu qilidu. Yeni xitayning xelqarada olémpik tenheriket yighinini ötküzüsh arqiliq, özini namayen qilidighan pursette, dunyaning diqqiti bashqa nuqtigha merkezlishishini xalimaydu. Bolupmu bu nöwetlik olémpik tenheriket yighini shi jinping üchün intayin muhim bolup, bu arqiliq özining 20 – qurultayda qayta saylinish üchün „ netije“ yaritidighan chong purset.
2.Bu yil küzde ötküzilidighan, xitayning 20- nöwetlik qurultiyi xitay döliti üchün intayin muhim. Shi jinping 3- nöwet saylinip, hoquqini alghangha qeder amérikining „ish chiqarmay“ turushini bekmu arzu qilidu.
3. xitay terep, amerikining teywen bilen yuquri derijidiki munasiwetni kücheytip, xitay dölitining „birlikke keltürüsh“ siyasitige qarshi herket qollunishi, bu arqiliq xitay hökümitini osal ehwalgha chüshürüp qoyushidin endishe qilidu. Mana bular ikki terepning qisqa muddet ichidiki ehtiyajidin ibaret.
Amerika,  rosiyening ukraniyege tajawuz qilishidin heqiqeten endishe qilidu. Putin ukraniyege resmi hujum qilsa, buningdin peqetla xitay döliti xursen bolidu. Eger rosiye bilen yawropa ittipaqining munasiwiti buzulsa,  xitay dölitining „epleshtürüp qoyush“i üchün sorun hazirlishi kerek bolidu. Ikkila terep,  xitay dölitige muhtaj bolidu, xitay dölitining kozuri ashidu. Putin xitay döliti kozurining, öziningkidin éship kétishini hergiz xalimaydu.
Rosiye ukraniyege tajawuz qildi digen teqdirde, xitay dölitimu teywen´ge tajawuz qilish pursitige érishemdu? Xitay döliti teywen´ge tajawuz qilsa, rosiyege qanchilik payda – ziyini bar? digen nuqtilarda, putinning elwette etrapliq pilani bar.  Rosiye hergizmu xitay dölitining  „seltenetlik“ bolup kétishini xalimaydu. Xitay dölitimu rosiyening,  bey jin olémpiki tenheriket yighini harpisida ukraniyege hujum qilip, dunya weziyitining bashqa nuqtigha burulup kétishini xalimaydu, mundaqche éytqanda xitay döliti rosiyeni,  mening olémpik tenheriket yininini ötküzüshümge buzghunchiliq qildi dep qaraydu.
Uzun mezgildin eytqanda,  eger putin ukraniyege hujum qilsa buninggha qarita,  xitay döliti qandaq qaraydu? yighinchaqlap  eytqanda yeqinqi 2-3 yildin buyan, xelqara déplomatiye jehette yalghuz qalghan xitay döliti üchün bir purset tughulidu. Yawropa, rosiye munasiwitini kélishtürüsh üchün özini körsütüsh pursitige ige bolidu. Tonglutup qoyulghan „ yawropa – xitay döliti otturisidiki öz- ara meblegh sélish kélishimi“ ni eslige keltürüsh kozurigha ige bolidu. Bu arqiliq, amérika bilen boluwatqan soda urushida üstünlükke erishidu. Dimek uzun mezgildin éytqanda,  rosiyening ukraniyege tajawuz qilishi xitay döliti üchün paydiliq.
Ikkila terep bu nuqtilarni éniq bilidu. Amérika bilen xitay döliti otturisidiki munasiwet, qurulma jehettiki ziddiyettin ibaret. Bu nuqta qisqa mezgilde yaxshilinishi mumkin emes. Buni töwendiki nuqtilardin körüsh mümkin.
1.Xitay dölitining xelqara qaide- pirinsiplargha riaye qilmasliqi: jenubiy xitay déngizini herbiyleshtürüshi, herbiy eslihelerni ornutup, bu arqiliq rayonda kéngeymichilik qilish pilanini yolgha qoyushi, erkin déngiz qatnishigha tosalghu peyda qilishi, sherqiy türkistanda érqiy qirghichiliq élip bérishi, „en´giliye xitay döliti birleshme bayanati“ ni bikar qilip xongkongda „ dölet bixeterlik qanuni“ni yolgha qoyushi. Bu nuqtilar, gherp dunyasining xitay dölitige bolghan ishenchisini zor derijide xünükleshtürdi.
2. “Bir yol, bir belbagh“ pilani boyiche kembeghel döletlerni qerzge boghup qoyush déplomatiyisi, xelqaradiki sitratigiyelik orunlarni igelliwélishi. Buningda xitay dölitining kengeymichilik niyiti barghanche roshenleshti.
3.Bashqa dölet we xelqaraliq organlargha yumshaq wastiler arqiliq singip kirip, shu dölet we organlarni tedriji monopol qilishqa yüzlinishi. BDT, WTO, qatarliq xelqaraliq teshkilatlarda xitay dölitining pirinsip, qa´idilerge qarshi üstünlükni igilishi bu nuqtilarni toluq yorutup béridu.
4.Idologiye, qimmet qarash jehette. Amérika yitekchilikidiki gherp elliri, deslepte bu nuqtigha sel qarap, xitay dölitini her jehettin qollighan we éqtisadi yükselse, tedriji démokratiyelishidu dep oylighan.  Emiliyette, netije del buning eksiche boldi. Gherp en´eniwi démokratiyelish nezeriyisining, kommunist döletlerge uyghun kelmeydighanliqini gherp elliri bekmu kéchikip his qildi.
5. Xitay döliti birliksep, yumshaq teshwiqat arqiliq amérikining türlük sahelirige singip kirip, özige paydiliq nurghun nersilerge erishti. Bu nuqtini amérika bekmu kéchikip his qildi.
6. Xelqara prinsip asasidiki qaidilerni buzush we uninggha riaye qilmasliq. Xitay dölitining bu qilmishini gherp elliri barghanche tonushqa bashlidi. Yeni xitay dölitining dunyagha xoja bolush, amérikining ornini élish, gherp qimmet qarishini inkar qilish niyiti barghanche roshen ipadilenmekte. Gherp elliri, xitay dölitining „tenchliqta bash kötürishi “emes belki „herbiy jehette bash kötürüsh“, bolup, jahan´girlikke qarap yüzliniwatqanliqini, gherp démokratik qimmet qarishini pütünley inkar qilip, özining déktator tüzümini dunyagha téngish niyitini toluq körüp yetti.
Amérika hökümiti bergen, bir qisim éniqsiz agahlandurush signalini, xitay döliti özining logikisi boyiche „amérika ajizlashti, bizge yéliniwatidu“ dep xata chüshinishni keltürüp chiqiriwatidu. Amérika, soghuq munasiwetler urushi mezgilide, sowétler ittipaqi bügünki düshmini“ gila qarshi turup, „ etidiki düshmini“ bolghan xitay dölitini nezerdin saqit qilghan.
Eger xitay döliti, rastinla teywenni bésiwaldi dep qarisaq; xitay döliti téximu kücheygen bolidu. Buning netijiside asiyadiki nurghun döletler xitay döliti terepke mayil bolidu, netije amérikaning asiyadin qoghlap chiqirilishi bilen xulasilinidu.
Asiyadin tedriji qoghluniwatqan amérikining, dunyadiki nopozi sunush bilen bir waqitta xitay dölitining dunyadiki nopozi eslidiki amérikining ornigha chiqidu. Bundaq ehwalda, nurghun döletlerning xitay dölitige telmürüshi tebi´iy ehwal. Buning xitay döliti xelqarada teshebbus qiliwatqan, xelq pulini xelqaralashturushi üchün purset tughulidu. Xitay dölitining xelq puli, tedriji halda amérika dollirining ornini alidu. Amérika dolliri dunya jama´iti ishinidighan, qudretlik bir éqtisadiy küch, éqisadi gewdining namayendisi. U hazirghiche dunyaning éqtisadiy tüzümi, éqtisadiy séstimisini dawamlashturup we saqlap kelgen. Dunyaning éqtisadiy tereqqiyatini biwaste yaki wastiliq halda ilgiri sürüp, dunya jama´itining ortaq mülkige aylanghan. Dunyada zor sandiki xelqaraliq tijaretler dollar bilen élip bérilidu.
Eger xitay dölitining xelq puli, dollarning ornini aldi diyilse; dunyaning éqtisadi, pul- muamile séstimisida chong bir böhran bolmisimu emma xéli chong dawalghushtin xali bolalmaydu. Amérikining maliye, eqtisadi zor yoqutushqa uchraydu. Uning zenjirsiman élip kélidighan ziyinini mölcherlesh qiyin. Shuning üchün, biz mesilining birla teripige qarap höküm chiqarsaq yekün toghra bolmaydu.
Méningche rosiye bundaq bir pajeni körüshni hergiz xalimaydu. Dunya siyasiti, éqtisadiy sahesidiki chüshenchilerge asaslansaq yuqarqidek xulase chiqidu. Men rosiyeni mutleq urush qilidu yaki qilmaydu dimekchi emes. Rosiyemu özining qisqa we uzun muddetlik payda- ziyinini oylap xulase chiqiridu.
Rosiye, küchlük xitay döliti yaki küchlük amérika bilen birge mewjut bolushni toghra talliyalaydu.
Xitay döliti, teywenni élish jeryanida uzungha sozulghan urushqa kirip qalsa, xitay döliti ajizlashqan her pursette, rosiye sherqtin yaki gherptin bolsun xitaygha tajawuz qilish pursitini qoldin bergen emes, buni tarixtin körüwalalaymiz.
Epyun urushi mezgilide, 8 dölet birleshme armiyisi besip kirip, hazirqi xitay dölitining déngiz yaqisidiki chong sheherlirini igiliwalghan, eyni chaghdiki dölet ehwali ajiz shara´itta, 1881- yili, rosiye „Eli shertnamisi“ ni imzalap, wetinimizning gherbini igiligen. 1933- yili qurulghan jumhuryitimizmu asasliq urush qorallirini rosiyedin sétip alghan. 1944- yili qurulghan jumhuryitimizmu sowétlar ittipaqining yardimige érishken. Xitay döliti hazir dunyagha tehdit bolup, rayon we dunya xarektérliq iskenjide. Mundaqche qilip éytqanda ajizlishishqa qarap yüzliniwatidu.
Rosiye özining aqiwiti toghrisida oylushup ukraniyege hujum qilidu. Yuqarqidek ehwalda, paydisigha érishken rosiye heywe qilip, qismen urush qilishi mümkin.
Soghuq munasiwetler urushi, ikkinchi dunya urushidin kéyin kommunist hakimiyetning tezla sherqiy yawropadiki 8 döletke kéngiyishi shundaqla démokratik qimmet qarashni inkar qilishqa yüzlinish netijiside barliqqa kelgen. Hetta eyni chaghda fransiye, italiye qatarliq döletlerning parlaméntliridiki saylamda barghanche yuquri awazgha érishishke bashlighan. Eyni chaghda, moskwani merkez qilghan kommunizim, dunyaning herqasi döletlirige kéngiyishke yüzlen´gen. Kommunizim dunya qarishi bilen, gherp démokratik qimmet qarishi bir- birini inkar qilidighan bolup hazirghiche muwapiq ortaq mewjut bolush imkaniyitini tapalmidi.
Nöwette amérika bilen xitay oturisida boluwatqini, qandaqtu ikki dölet arisidiki soghuq munasiletler urushi bolmastin belki dunyadiki bir partiyelik, diktator tüzüm bilen köp partiyelik, démokratik qimmet qarashni asas qilighan, ikki xil tüzüm otturisiki urushtin ibaret.
Chöng döletlerning siyasiti, déplomatiyesi, uning éqtisadiy küchi her waqit dunya weziyitini özgertip turidu. Ottura, kichik döletler öz aldigha siyaset tüzmestin belki shu chong döletler barliqqa keltüriwatqan weziyetke masliship, öz mewjutliqini saqlaydu. Undaq bolmighanda bihude qurbanliqqa aylinip kétidu. Buning tarixtin hazirghiche nurghun pakitliri bar.
Mujajirette yashawatqan biz, dunya siyasitining özgürüshini inchikilik, eqil bilen tehlil qilip, özimizge paydiliq bolghan her bir pursetni epchillik bilen paydilinishni ügünishimiz kerek.
 
2022- yili 2 –ayning 1- küni, Gérmaniye.
 
Paydilan´ghan menbe´eler:
https://www.swp-berlin.org/publikation/der-aufstieg-chinas-und-das-neue-strategische-konzept-der-nato
https://www.dw.com/de/was-die-ukrainer-bei-einem-russischen-einmarsch-tun-w%C3%BCrden/a-60577545
https://www.welt.de/politik/ausland/plus236493947/Nato-Strategie-Der-Mythos-vom-Kreuzzug-gegen-China.html
https://www.dw.com/de/russland-und-die-ukraine-chronik-eines-unerkl%C3%A4rten-krieges/a-60199489
https://www.spiegel.de/wirtschaft/unternehmen/handelsstreit-joe-biden-will-an-donald-trumps-abkommen-mit-china-erst-mal-festhalten-a-f0d259eb-b12a-40d1-a350-46d02b11ad63
https://www.dw.com/de/meinung-jetzt-wird-klar-was-putin-will/a-60307260?maca=de-AS-content-outbrain
https://www.nord-stream2.com/de/
https://www.dw.com/de/kritik-an-deutschlands-ukraine-engagement/a-60624531